Uyghurlarning torda "Türkiye" heqqide melumatqa érishishining cheklinishi ghulghula qozghimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-07-01
Élxet
Pikir
Share
Print
"Türkiye" sözini izdigende cheklen'gen mezmun ikenliki eskertilgen.
"Türkiye" sözini izdigende cheklen'gen mezmun ikenliki eskertilgen.
RFA/Azigh

Xitay hökümitining Uyghurlar bilen türkiye otturisidiki munasiwetke intayin sezgür mu'amile qiliwatqanliqi közetküchiler teripidin da'im tekitlinip kelmekte.

Uyghurlarning eng chong izdesh matori "Izde" tor békitide "Türkiye" "Türk" hetta "Türkche" qatarliq sözler bilen munasiwetlik mezmunlarni izdesh cheklen'gen.

Izdesh matorigha "Türkiye" dep bésilghinida tor bet teripidin "Döletning bixeterlikige buzghunchiliq qilidighan, dölet mexpiyetlikini ashkarilaydighan, kolléktip we ammining qanunluq hoquq-menpe'etige dexli-teruz qilidighan uchur-mezmunlar" ning "Izde" torida izdeshke qet'iy ruxset qilinmaydighanliqi toghrisida eskertish chiqidiken.

Eskertishke yene, "Asasiy qanun, jinayi ishlar qanuni, memuriy qanun'gha xilap hökümet we sotsiyalistik tüzümge qarshi we döletni parchilaydighan, dölet birlikige buzghunchiliq qilidighan, milliy öchmenlik, milliy kemsitish we milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilidighan, heqiqetni burmilap, ighwagerchilik qilip, jem'iyetni qalaymiqanlashturidighan" mezmunlarning cheklinidighanliqi qoshumche qilin'ghan. Emma "Türkche", "Türk" we "Türkiye" qatarliq sözlerning yuqiriqi seweblerning qaysisigha tewe qilin'ghanliqi üchün izdilishining cheklen'genliki éniq emes.

Biz "Izde" tori bilen alaqilishishke tirishqan bolsaqmu, tor bet üstidiki alaqilishish uchurliri éliwétilgenliki üchün biwasite alaqe qilalmiduq.

"Izde" tor izdesh matori "Yaxshi tor pen-téxnika cheklik shirkiti" teripidin bazargha sélin'ghan bolup, oxshash shirket qarmiqidiki eng chong Uyghur tor lughiti "Izde lughiti" din türkche lughet terkibning chiqiriwétilishimu közetküchilerning diqqitini qozghimaqta. Xitay hökümitining Uyghurlarning türkiye heqqidiki uchurlargha érishishini cheklishi, Uyghurlarning türkche öginishige cheklime qoyushi we türkiye bilen munasiwetlik mezmunlar heqqide melumatqa érishishini "Dölet bixeterlikige tehdit" süpitide izahlishi közetküchilerning diqqitini qozghimaqta. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayet ependi xitay hökümitining Uyghurlar bilen türkiye otturisidiki munasiwettin bi'aram bolushining sewebi heqqide toxtilip mundaq dédi: "

Xitay Uyghurlarning türkiye we bashqa türkiy qowmlar bilen bolghan munasiwitini azlitishqa, imkanqeder cheklik da'iride tutup turushqa, mumkin bolsa pütünley üzüp tashlashqa urunushi Uyghur xelqining türkchilik idiyesi, islami idiyesi we milliy kimlik idiyesini tosushtin ibaret dep qaraymen. Bu xitayning türkiyege ishenmeydighanliqini körsitidu. Bir birige ishenmigen döletler otturisidiki munasiwetler semimiy bolmaydu. Shunga türkiye bilen xitay otturisidiki yéqinlishiwatqan munasiwetlerdin ensireshning hajiti yoq dep oylaymen."

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan gazi uniwérsitétining qanun proféssor ilyas do'an ependim türkiyening yéqinqi yillardin buyan xitay bilen bolghan munasiwitining barghanséri yaxshilinishigha qarimay, xitay hökümitining Uyghurlar bilen türk xelqi otturisidiki munasiwetni üzüshke tiriship kelgenlikini, xitayning türki milletlerge bolghan öchmenlikining yéngi ehwal emeslikini tekitlep mundaq dédi: "Xitayning türkiy milletlerge qarshi pozitsiyesi yéngi ehwal emes. Xitay bilen türklerning ziddiyiti 2500 yilliq ötmüshke ige. Xitay hökümiti tarixi eslimisi teripidin shekillen'gen psixik binormalliqtin özini qutquzalmidi. Xitayning Uyghurlar bilen türkler otturisidiki munasiwettin rahetsizlik hés qilishi oxshash seweblerni menbe qilghan. Türk medeniyitining asasi amillirining hemmisi dégüdek sherqi türkistanda barliqqa kelgen.

Xitay Uyghurlardin we türklerdin bolupmu türkiyedin rahetsizlik hés qilishining sewebi: xitayning mustemlikisidiki we ishghal qilmaqchi bolghan tupraqlardiki insanlar türkche ishlitidu, qazaqlar, özbékler qirghizlar türki milletlerning parchisidur. Yawropaliqlar üchün antik (qedimki) yunan asas hésablansa, qedimki yunan gherb üchün medeniyet jehettin ata, bashlan'ghuch halitide bolsa, türk we bashqa türkiy xelqler üchün Uyghurlar oxshash tarixi orun'gha ige. Türk xelqlirining ichide tunji bolup sheherleshken xelq Uyghurlardur."

2017-Yilidin bashlap xitayning Uyghur rayonidiki irqi qirghinchiliq siyasitining küchiyishige egiship, xitay hökümiti türkiyede soda qilghan, türkiyede oqughan, hetta türkiyege sayahetke kelgen Uyghurlarni keng kölemde tutqun qilip, lagérlargha we türmilerge solighanliqigha a'it bir türküm xewerler radiyomiz we xelq'ara axbarat wasitiliri teripidin élan qilin'ghanidi. Biz xitayning Uyghur we türkiye otturisidiki munasiwetni üzüsh üchün élip bériwatqan pa'aliyetlirige qarita türkiye hökümitining qandaq ipade bildürüwatqanliqi heqqide proféssor ilyas do'an ependimdin so'al soriduq, ilyas ependim so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Xitayning türk ismini, türkche menbelerni körüshni cheklishi xitayning 1959-yildin béri dawamlashqan, lékin axirqi 4 yil ichide éghirlashqan qirghinchiliq jinayitini yoshurushqa tirishqanliqining ispati.

Türkiye xitay otturisidiki munasiwetlerde türkiye sherqiy türkistandiki qirghinchiliqqa qarshi sükütini dawamlashturuwatidu. Lékin, démokratiye we erkin axbaratchiliqi bolghan dölette jama'et pikrige qarshi döletni bashquruwatqanlar türk xelqining tuyghuliri we wijdanlirigha muxalip pozitsiyisini uzun muddet dawamlashturalmaydu. Türkiye choqum siyasitini almashturidu. Xitay türkiyening iqtisadiy qiyinchiliqini suyi'istémal qiliwatidu, türkiye süküt qiliwatidu. Xitay türk axbarati we türk téléwiziyeside obraz yaritish üchün nurghun pul xejlep, jasuslirini ishlitip yaki wasitilik teminligen menpe'etler bilen siyasetchiler we zhurnalistlar öz etrapigha toplashqa tirishiwatidu. Xitay ulargha teshwiqatlirini qilghuzuwatidu. Lékin türk xelqining wijdani bu ishlarni éside tutuwatidu. Türk xelqi köz boyashlargha aldanmaydu."

Toluq bet