Америка президенти трампниң ақ сарайда җәвһәр илһам қатарлиқлар билән учришиши зор алқишқа еришти

Мухбиримиз ирадә
2019-07-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түрмидики уйғур зиялийси илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам ақсарайда америка президенти доналд трампқа уйғурларниң мәсилисини йәткүзди. 2019-Йили 17-июл, вашингтон.
Түрмидики уйғур зиялийси илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам ақсарайда америка президенти доналд трампқа уйғурларниң мәсилисини йәткүзди. 2019-Йили 17-июл, вашингтон.
REUTERS

17-Июл чаршәнбә күни чүштин кейин америка президенти доналд трамп нөвәттә америка ташқи ишлар министирлиқида ечиливатқан «хәлқаралиқ дини әркинликни илгири сүрүш министирлиқ йиғини» ға қатнишиватқан, йәни дуняниң һәрқайси җайлиридики диний зулумларға учраватқан милләт вә хәлқләрниң бир қисим вәкиллирини ақ сарайдики ишханисида қобул қилди. Мәзкур алаһидә учришишқа диний зиянкәшликкә учриған вә яки учраватқан вә охшимиған динларға вәкиллик қилидиған дуняниң һәрқайси җайлиридин кәлгән 27 вәкил қатнашқан болуп, улар ичидә түрмидики уйғур зиялийси илһам тохтиниң қизи вә шундақла «уйғур һәрикити» тәшкилатиниң җамаәт ишлири директори җәвһәр илһамму бар иди. Уйғур қизи җәвһәр илһам болса, бу пурсәттин наһайити яхши пайдилинип туруп, президент трампқа дадиси илһам тохти вә уйғурларниң мәсилисини йәткүзди.

Уйғур паалийәтчи җәвһәр илһам сөзини төвәндики җүмлиләр билән башлиди: «мениң дадамни өз ичигә алған 1-3 милйон уйғур хәлқи һазир хитайниң йиғивелиш лагерлирида соланмақта. Мениң дадам һазир муддәтсиз қамақта ятмақта.»

Президент трамп йәнә җәвһәрдин: «сизниң дадиңиз түрмидә ятқили қанчә йил болди? униң билән алақә қилаламсиз?» дегән соалларни сориди. Җәвһәр җавабән: «у түрмидә ятқили 5 йил болди. У йәнә түрмидә қанчилик ятиду уни билмәймиз» дәп җаваб бәрди. Президент трамп йәнә: «сизниң униң билән бир алақиңиз барму?» дәп сориди. Җәвһәр: «мән, 2017 ‏-йилдин бери униң тоғрисида һеч хәвәр алалмидим. Чүнки, шуниңдин бери йиғивелиш лагерлири башлинип кәтти. Кимки берип өзиниң аилә тавабиатлирини сүрүштүрсә, улар өзиму өзиниң өйигә қайтип келәлмәйду» дәп җаваб бәрди.

Америка президенти доналд трампниң уйғур қизи җәвһәр билән өткүзгән бу сөһбити һәрқайси хәлқаралиқ ахбаратларда вә иҗтимаий таратқуларда кәң хәвәр қилинди. Чәтәлләрдики уйғурлар бу зор вәқәдин хурсән болди. «Уйғур һәрикити» тәшкилатиниң директори рошән аббас ханим бүгүн бу һәқтә тохтилип алди билән җәвһәр илһамға апирин оқуди. Рошән ханим бу учришишниң қийин вәзийәттә лагерларда қийниливатқан уйғурлар үчүн наһайити яхши бир сигнал болғанлиқини билдүрди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәндиму бу учришишни наһайити яхши бурулуш, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. У, буни җәвһәр илһам вә шуниңға охшаш лагерлар мәсилисидә җасарәт билән оттуриға чиқип сөзлигән, гуваһлиқ бәргән нурғунлиған шаһитларниң, паалийәтчиләрниң көрсәткән тиришчанлиқиниң йүксәк нәтиҗиси дәп баһалиди.

Биз бүгүн йәнә җәвһәр илһамниң өзиниму зиярәт қилип, униңдин бу учришиштин кейин немиләрни ойлиғанлиқини соридуқ. Җәвһәр илһам өзиниң америка президенти трампқа уйғурларниң мәсилисини аңлитиш пурситигә еришкәнликидин толиму хурсән болғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «мән өзүмниң ақ сарайға тәклип қилинип, америка президенти билән көрүшкәнликимдин бәк хушал болдум. Әмма мән у йәрдә президент трамп билән сөзлишиш, униңға мәсилимизни аңлитиш пурсити келидиғанлиқини йәнә келип ахбарат органлириниң у йәрдә болидиғанлиқини билмәйттим. Шуңа сәл җиддийлишип қалдим. Балдуррақ билгән болсам яки бизгә шундақ пурсәт берилидиғанлиқи алдин дәп қоюлған болса, уйғурлиримизниң вәзийитини йәниму яхши аңлитивалған болсамчу, дәп қалдим»

Биз җәвһәр илһамдин: «әгәр шундақ болған болса, сиз президент трампқа йәнә немиләрни дәйттиңиз?» дәп соридуқ. Җәвһәр илһам: «мән униңға йәнә хитай билән болған содиниң силәрни җимиқтуруп қоюшиға йол қоймаң, дегән болар идим», деди. Җәвһәр илһам йәнә мундақ деди:

«Мән униңға йәнә, хитай билән болған сода диялоги давамлишиватиду, әлвәттә биз буниң наһайити сәзгүр бир мәсилә икәнликини билимиз. Лекин, сиз һәргиз хитай билән болған содидики пайдиниң америкини җимиқтурушиға йол қоймаң. Биз һәммимиз охшаш инсан. Бундақ бир инсанийәт кризисиниң давамлишишиға йол қоюлмаслиқи керәк, дегәнләрни тәкитләйттим.»

Рошән аббас ханим радийомизға қилған сөзидә уйғур елидә 2 милйон әтрапида уйғур, қазақ қатарлиқ йәрлик милләтләрни лагерға қамашта башламчилиқ роли ойниған чен чүәнго қатарлиқ хитай һөкүмәт әмәлдарлирини магнитиский қануни арқилиқ җазалаш иши америка малийә вә сода министирлириниң сөзи билән тохтап қалған болсиму, әмма буниң чоқум нәтиҗиси чиқиду, дәп қарайдиғанлиқини, буниңдин үмидвар икәнликини тәкитлиди.

Америка президенти трамп шу күндики сорунда дини әркинликниң интайин муһим һоқуқ икәнликини тәкитләп төвәндикиләрни баян қилди: «бүгүн биз билән биргә болғанлар болса охшаш болмиған дөләтләрдин кәлгән охшаш болмиған диний әнәнигә етиқад қилидиған әр-аяллардур. Һәммиңларниң ортақлиқи болса һәр бириңлар өз дөлитиңларда диний етиқадиңлар үчүн зор зиянкәшликкә учридиңлар. . . Биз америкида һәр даим һоқуқларниң һөкүмәттин әмәс, бәлки яратқучидин келиду дәп чүшинимиз. Бизниң һоқуқлар низамнамисидики тунҗи һөрлүк диний һөрлүктур. Бизниң һәр биримизниң өзимизниң виҗдани қобул әткән нәрсигә вә иман ейтқан динимизниң тәлипигә әгишиш һоқуқимиз бар. Биз билимизки, әгәр инсанлар өзиниң етиқадини әркин һалда бәҗа қилалмиса, башқа барлиқ әркинликму хәвп астида қалиду вә ениқ ейтқанда әркинликләрниң мәниси қалмайду. Мана мушу сәвәблик америка һөкүмити дуняда дини әркинликни қоғдаш вә тәшәббус қилиш паалийәтлиридин һәргиз тохтап қалмайду».

Америка президенти трампниң юқиридикидәк уйғур, тибәт, фалунгуң муритлирини өз ичигә алған вә дунядики һәрқайси динларниң вәкиллири билән учришиши хитай һөкүмитини қаттиқ биарам қилди. Хитайниң ташқи ишлар баянатчиси лу каң 18-июл күнидики баянатида америка уюштуруватқан бу йиғинни вә трампниң юқиридики вәкилләр билән болған учришишини «хитайниң ички ишлириға арилашқанлиқ, хитайниң дини сиясәтлиригә қара сүркигәнлик» деди.

Америка уйғур бирләшмиси рәиси илшат һәсән әпәнди болса сөзидә америка һөкүмитиниң вә хәлқара ахбаратларниң уйғур мәсилисигә көңүл бөлүшидики сәвәб: «улар уйғурларниң вәзийитиниң қанчилик дәриҗидә хәтәрлик икәнликини вә шундақла уйғурларниң бүгүниниң дуняниң әтиси болидиғанлиқини тонуп йәткәнликидә», дәп көрсәтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт