Amérika prézidénti trampning aq sarayda jewher ilham qatarliqlar bilen uchrishishi zor alqishqa érishti

Muxbirimiz irade
2019-07-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi jewher ilham aqsarayda amérika prézidénti donald trampqa Uyghurlarning mesilisini yetküzdi. 2019-Yili 17-iyul, washin'gton.
Türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi jewher ilham aqsarayda amérika prézidénti donald trampqa Uyghurlarning mesilisini yetküzdi. 2019-Yili 17-iyul, washin'gton.
REUTERS

17-Iyul charshenbe küni chüshtin kéyin amérika prézidénti donald tramp nöwette amérika tashqi ishlar ministirliqida échiliwatqan "Xelq'araliq dini erkinlikni ilgiri sürüsh ministirliq yighini" gha qatnishiwatqan, yeni dunyaning herqaysi jayliridiki diniy zulumlargha uchrawatqan millet we xelqlerning bir qisim wekillirini aq saraydiki ishxanisida qobul qildi. Mezkur alahide uchrishishqa diniy ziyankeshlikke uchrighan we yaki uchrawatqan we oxshimighan dinlargha wekillik qilidighan dunyaning herqaysi jayliridin kelgen 27 wekil qatnashqan bolup, ular ichide türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi we shundaqla "Uyghur herikiti" teshkilatining jama'et ishliri diréktori jewher ilhammu bar idi. Uyghur qizi jewher ilham bolsa, bu pursettin nahayiti yaxshi paydilinip turup, prézidént trampqa dadisi ilham toxti we Uyghurlarning mesilisini yetküzdi.

Uyghur pa'aliyetchi jewher ilham sözini töwendiki jümliler bilen bashlidi: "Méning dadamni öz ichige alghan 1-3 milyon Uyghur xelqi hazir xitayning yighiwélish lagérlirida solanmaqta. Méning dadam hazir muddetsiz qamaqta yatmaqta."

Prézidént tramp yene jewherdin: "Sizning dadingiz türmide yatqili qanche yil boldi? uning bilen alaqe qilalamsiz?" dégen so'allarni soridi. Jewher jawaben: "U türmide yatqili 5 yil boldi. U yene türmide qanchilik yatidu uni bilmeymiz" dep jawab berdi. Prézidént tramp yene: "Sizning uning bilen bir alaqingiz barmu?" dep soridi. Jewher: "Men, 2017 ‏-yildin béri uning toghrisida héch xewer alalmidim. Chünki, shuningdin béri yighiwélish lagérliri bashlinip ketti. Kimki bérip özining a'ile tawabi'atlirini sürüshtürse, ular özimu özining öyige qaytip kélelmeydu" dep jawab berdi.

Amérika prézidénti donald trampning Uyghur qizi jewher bilen ötküzgen bu söhbiti herqaysi xelq'araliq axbaratlarda we ijtima'iy taratqularda keng xewer qilindi. Chet'ellerdiki Uyghurlar bu zor weqedin xursen boldi. "Uyghur herikiti" teshkilatining diréktori roshen abbas xanim bügün bu heqte toxtilip aldi bilen jewher ilhamgha apirin oqudi. Roshen xanim bu uchrishishning qiyin weziyette lagérlarda qiyniliwatqan Uyghurlar üchün nahayiti yaxshi bir signal bolghanliqini bildürdi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependimu bu uchrishishni nahayiti yaxshi burulush, dep qaraydighanliqini bildürdi. U, buni jewher ilham we shuninggha oxshash lagérlar mesiliside jasaret bilen otturigha chiqip sözligen, guwahliq bergen nurghunlighan shahitlarning, pa'aliyetchilerning körsetken tirishchanliqining yüksek netijisi dep bahalidi.

Biz bügün yene jewher ilhamning özinimu ziyaret qilip, uningdin bu uchrishishtin kéyin némilerni oylighanliqini soriduq. Jewher ilham özining amérika prézidénti trampqa Uyghurlarning mesilisini anglitish pursitige érishkenlikidin tolimu xursen bolghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Men özümning aq saraygha teklip qilinip, amérika prézidénti bilen körüshkenlikimdin bek xushal boldum. Emma men u yerde prézidént tramp bilen sözlishish, uninggha mesilimizni anglitish pursiti kélidighanliqini yene kélip axbarat organlirining u yerde bolidighanliqini bilmeyttim. Shunga sel jiddiyliship qaldim. Baldurraq bilgen bolsam yaki bizge shundaq purset bérilidighanliqi aldin dep qoyulghan bolsa, Uyghurlirimizning weziyitini yenimu yaxshi anglitiwalghan bolsamchu, dep qaldim"

Biz jewher ilhamdin: "Eger shundaq bolghan bolsa, siz prézidént trampqa yene némilerni deyttingiz?" dep soriduq. Jewher ilham: "Men uninggha yene xitay bilen bolghan sodining silerni jimiqturup qoyushigha yol qoymang, dégen bolar idim", dédi. Jewher ilham yene mundaq dédi:

"Men uninggha yene, xitay bilen bolghan soda diyalogi dawamlishiwatidu, elwette biz buning nahayiti sezgür bir mesile ikenlikini bilimiz. Lékin, siz hergiz xitay bilen bolghan sodidiki paydining amérikini jimiqturushigha yol qoymang. Biz hemmimiz oxshash insan. Bundaq bir insaniyet krizisining dawamlishishigha yol qoyulmasliqi kérek, dégenlerni tekitleyttim."

Roshen abbas xanim radiyomizgha qilghan sözide Uyghur élide 2 milyon etrapida Uyghur, qazaq qatarliq yerlik milletlerni lagérgha qamashta bashlamchiliq roli oynighan chén chü'en'go qatarliq xitay hökümet emeldarlirini magnitiskiy qanuni arqiliq jazalash ishi amérika maliye we soda ministirlirining sözi bilen toxtap qalghan bolsimu, emma buning choqum netijisi chiqidu, dep qaraydighanliqini, buningdin ümidwar ikenlikini tekitlidi.

Amérika prézidénti tramp shu kündiki sorunda dini erkinlikning intayin muhim hoquq ikenlikini tekitlep töwendikilerni bayan qildi: "Bügün biz bilen birge bolghanlar bolsa oxshash bolmighan döletlerdin kelgen oxshash bolmighan diniy en'enige étiqad qilidighan er-ayallardur. Hemminglarning ortaqliqi bolsa her biringlar öz dölitinglarda diniy étiqadinglar üchün zor ziyankeshlikke uchridinglar. . . Biz amérikida her da'im hoquqlarning hökümettin emes, belki yaratquchidin kélidu dep chüshinimiz. Bizning hoquqlar nizamnamisidiki tunji hörlük diniy hörlüktur. Bizning her birimizning özimizning wijdani qobul etken nersige we iman éytqan dinimizning telipige egishish hoquqimiz bar. Biz bilimizki, eger insanlar özining étiqadini erkin halda beja qilalmisa, bashqa barliq erkinlikmu xewp astida qalidu we éniq éytqanda erkinliklerning menisi qalmaydu. Mana mushu seweblik amérika hökümiti dunyada dini erkinlikni qoghdash we teshebbus qilish pa'aliyetliridin hergiz toxtap qalmaydu".

Amérika prézidénti trampning yuqiridikidek Uyghur, tibet, falun'gung muritlirini öz ichige alghan we dunyadiki herqaysi dinlarning wekilliri bilen uchrishishi xitay hökümitini qattiq bi'aram qildi. Xitayning tashqi ishlar bayanatchisi lu kang 18-iyul künidiki bayanatida amérika uyushturuwatqan bu yighinni we trampning yuqiridiki wekiller bilen bolghan uchrishishini "Xitayning ichki ishlirigha arilashqanliq, xitayning dini siyasetlirige qara sürkigenlik" dédi.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi ilshat hesen ependi bolsa sözide amérika hökümitining we xelq'ara axbaratlarning Uyghur mesilisige köngül bölüshidiki seweb: "Ular Uyghurlarning weziyitining qanchilik derijide xeterlik ikenlikini we shundaqla Uyghurlarning bügünining dunyaning etisi bolidighanliqini tonup yetkenlikide", dep körsetti.

Toluq bet