Түрк саяһәтчи шинаси байрақ: «үрүмчигә хушал берип, қайғу билән қайттим»

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2019-12-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түрк саяһәтчи шинаси байрақ әпәнди турпанда. 2019-Йили ноябир.
Түрк саяһәтчи шинаси байрақ әпәнди турпанда. 2019-Йили ноябир.
RFA/Arslan

Түрк нәслидин болған германийә пуқраси шинаси байрақ әпәнди 11-айниң 12-күнидин 16-күнигичә үрүмчи вә турпанға зиярәткә барған. У қайтип кәлгәндин кейин: «үрүмчигә хушаллиқ билән берип, қайғу билән қайттим,» деди.

Шинаси әпәнди яш вақитлиридин башлап оттура асия вә уйғур тарихиға қизиқип кәлгән бири болуп, у йеқинда германийәлик саяһәтчиләр билән үрүмчигә барған.

Зияритимизни қобул қилған шинаси әпәндиниң билдүрүшичә у өзиниң түрк икәнликини билдүрмәстин саяһитини давам қилған. Бирақ үрүмчидә қол телефонидики ватисап арқилиқ истанбулдики һәдисигә телефон қилип сөзләшкәндин кейин ватисап телефони ишлимигән. У шуниңдин кейин арқисиға 25 яшлар әтрапида бириниң пайлақчилиққа чүшкәнликини байқап қалған.

Биз шинаси әпәнди билән униң үрүмчи вә турпан зиярити тоғрисида сөһбәт елип бардуқ.

Мухбир: сиз йеқинда үрүмчи вә турпанни зиярәт қилип кәпсиз, алди билән өзиңизни қисқичә тонуштуруп өткән болсиңиз?

Шинаси байрақ: мениң исмим шинаси байрақ, түркийәдә туғулдум, германийәдә чоң болдум, узун йиллардин бери һагуә арәа дики хәлқаралиқ бир тәшкилатта хизмәт қилимән.

Мухбир: сиз қандақ болуп уйғур диярини зиярәт қилиш ойға кәлдиңиз?

Шинаси байрақ: мән яш вақтимдин башлап оттура асия вә йипәк йоли тарихиға қизиқип кәлдим. Уйғурлар түрк мәдәнийитигә наһайити зор төһпә қошқан милләт. Шуниң үчүн узун замандин буян шәрқий түркистанни зиярәт қилишни арзу қилаттим. Бу йил у йәргә бериш маңа несип болди.

Мухбир: үрүмчигә қандақ баралидиңиз?

Шинаси байрақ: мән шәрқий түркистанға бейҗиң арқилиқ бардим. Үрүмчигә айропилан билән бардим. Кейин турпанға бардим, башта наһайити хушаллиқ билән барған, бәк һаяҗанға чөмгән болсамму, бирақ у йәрдин қайғу ичидә қайтип кәлдим.

Мухбир: сиз үрүмчи вә турпанда тунҗи болуп немиләрни көрдиңиз? диққитиңизни әң көп тартқан нуқтилар қайси?

Шинаси байрақ: мениң шәрқий түркистанда тунҗи болуп көзүмгә челиққини адәттин ташқири тәкшүрүшкә учриғанлиқим болди. Һәр йәрдә камера бекитилгән. Һәтта такси вә аптобусларниң ичидиму камералар билән көзитилип туридикән. Йолларниң һәммә йеридә тосуқлар бар икән, машиниларни тохтитип тәкшүрүш елип баридикән. Мән саяһәтчи болуп турпанға барғанда бир күн ичидә 8 қетим паспортумни сорап тәкшүрди. Һәр тосуқта тизимға алидикән вә түрлүк соалларни сорайдикән. Тосуқта нөвәт сақлаватқанлардин уйғурларни дәсләптә чиқирип айрим сорақ қиливатқанлиқини көрдүм. Үрүмчи вә турпан пойиз истансилирида уйғур йолучи учратмидим. Пәқәтла хитай йолучилар бар икән. Мәсчитләрму қаттиқ назарәт астида икән. Камералар бар икән, сақчилар көп икән. Мәсчиттә көп адәм йоқ, пәқәтла бир қанчә нәпәр яшанған бовайларни көрдүм.

Шинаси әпәнди турпанниң туюқ йезисидики бир мәсчитниң сүритини көрситип туруп, мундақ деди: «туюқ йезиси үсти очуқ бир музейға охшайдикән. Йолда вә йезида наһайити чиң бихәтәрлик тосуқлиридин өткәндин кейин туюқ йезисиға бардим, бирақ кочиларда адәм йоқ икән. Мән кочида пәқәт яшанған бир аял билән 40 яшлар әтрапидики бир аялни көрдүм. Узақта үзүмзарлиқта кәтмән билән йәр чепиватқан бир яшанған кишини көрдүм. Бу җәрянида 25 яшлар әтрапида бир яш киши мени узақтин көзитип арқамдин әгишип йүрди. Хитай уйғурларниң диний әркинлики барлиқини, уларниң халиғанчә диний ибадәтлирини қилалайдиғанлиқини илгири сүрүватиду. Әмма мән у йәрдики мәсчитләргә қулуп селинип тақалғанлиқини яки музейханиға айландурулғанлиқини өз көзүм билән көрүп, сүрәтләргә тартим.

Мухбир: сиз үрүмчи вә турпанда уйғурлар билән хитайлар оттурисидики охшашмайдиған қандақ пәрқләрни көрдиңиз?

Шинаси байрақ: базарда, дуканларда уйғурлар билән елим-сетимдин башқа гәпни сөзлишиш мумкин әмәскән. Чәтәлликләр билән сөзлишиштин еһтият қилидикән, йәни қорқидикән десәмму болиду. Бәзи йәрләрдә уйғур содигәрләрниң әтрапида хитай назарәтчиләрниң көзитиватқанлиқини билип қалдим. Мәсилән, «әссаламуәләйкум» дәп салам бәрсәм җаваб берәлмәйдикән. Үрүмчидә уйғур бәк аз икән, пәқәт чоң бир базардин башқа йәрдә уйғурларни учратқили болмайдикән. Үрүмчи хитайлишип болупту, турпанму шундақ. Турпанда төт булуңлуқ чоң биналар бар, әмма уйғур әнәниви бинакарлиққа аит өйләр қалмапту.

Мухбир: уйғурларниң мәдәнийәт вә өрүп-адәтлири шундақла иҗтимаий һаяти тоғрисида қандақ бир чүшәнчигә игә болдиңиз?

Шинаси байрақ: үрүмчи вә турпан музейида саяһәтчиләргә хитайлаштурулған тарихий ядикарлиқлар көрситилидикән. Турпандики имин ваң мәсчити музейға айландурулған болуп, ибадәт қилиш чәклинипту. Намаз оқуйдиған йәрләр тосуп қоюлупту. Туюқ йезисидики уйғурлар үчүн муһим болған бир мазарлиқниңму зиярәтчиләр үчүн чәкләнгәнликини билдим. Тарихий мәсчитләр вә мазарларниң вәйранә ташлап қоюлғанлиқини көрдүм. Уйғурларниң кәмтәр, чиқишқақ вә меһмандост икәнликини ресторанларда көрдүм. Уйғур тамақлири хитай тамақлиридин пәрқлиқ икән. Уйғур тамақлириниң тәми түрк тамақлириға охшап кетидикән. Уйғур тамақлиридин нан, ләңмән, мантиларни бәк яқтурдум. Уйғур музикилириму анадолу түрк музикилириға охшап кетидикән. У йәрдики уйғурларниң хошхуй муамилисидин түркләрни әсләп қалисиз. Мән башта дегәндәк, үрүмчигә хушаллиқ билән бардим, әмма қайғу билән қайттим.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт