Türk sayahetchi shinasi bayraq: "Ürümchige xushal bérip, qayghu bilen qayttim"

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-12-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Türk sayahetchi shinasi bayraq ependi turpanda. 2019-Yili noyabir.
Türk sayahetchi shinasi bayraq ependi turpanda. 2019-Yili noyabir.
RFA/Arslan

Türk neslidin bolghan gérmaniye puqrasi shinasi bayraq ependi 11-ayning 12-künidin 16-künigiche ürümchi we turpan'gha ziyaretke barghan. U qaytip kelgendin kéyin: "Ürümchige xushalliq bilen bérip, qayghu bilen qayttim," dédi.

Shinasi ependi yash waqitliridin bashlap ottura asiya we Uyghur tarixigha qiziqip kelgen biri bolup, u yéqinda gérmaniyelik sayahetchiler bilen ürümchige barghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan shinasi ependining bildürüshiche u özining türk ikenlikini bildürmestin sayahitini dawam qilghan. Biraq ürümchide qol téléfonidiki watis'ap arqiliq istanbuldiki hedisige téléfon qilip sözleshkendin kéyin watis'ap téléfoni ishlimigen. U shuningdin kéyin arqisigha 25 yashlar etrapida birining paylaqchiliqqa chüshkenlikini bayqap qalghan.

Biz shinasi ependi bilen uning ürümchi we turpan ziyariti toghrisida söhbet élip barduq.

Muxbir: siz yéqinda ürümchi we turpanni ziyaret qilip kepsiz, aldi bilen özingizni qisqiche tonushturup ötken bolsingiz?

Shinasi bayraq: méning ismim shinasi bayraq, türkiyede tughuldum, gérmaniyede chong boldum, uzun yillardin béri hagu'e are'a diki xelq'araliq bir teshkilatta xizmet qilimen.

Muxbir: siz qandaq bolup Uyghur diyarini ziyaret qilish oygha keldingiz?

Shinasi bayraq: men yash waqtimdin bashlap ottura asiya we yipek yoli tarixigha qiziqip keldim. Uyghurlar türk medeniyitige nahayiti zor töhpe qoshqan millet. Shuning üchün uzun zamandin buyan sherqiy türkistanni ziyaret qilishni arzu qilattim. Bu yil u yerge bérish manga nésip boldi.

Muxbir: ürümchige qandaq baralidingiz?

Shinasi bayraq: men sherqiy türkistan'gha béyjing arqiliq bardim. Ürümchige ayropilan bilen bardim. Kéyin turpan'gha bardim, bashta nahayiti xushalliq bilen barghan, bek hayajan'gha chömgen bolsammu, biraq u yerdin qayghu ichide qaytip keldim.

Muxbir: siz ürümchi we turpanda tunji bolup némilerni kördingiz? diqqitingizni eng köp tartqan nuqtilar qaysi?

Shinasi bayraq: méning sherqiy türkistanda tunji bolup közümge chéliqqini adettin tashqiri tekshürüshke uchrighanliqim boldi. Her yerde kaméra békitilgen. Hetta taksi we aptobuslarning ichidimu kaméralar bilen közitilip turidiken. Yollarning hemme yéride tosuqlar bar iken, mashinilarni toxtitip tekshürüsh élip baridiken. Men sayahetchi bolup turpan'gha barghanda bir kün ichide 8 qétim pasportumni sorap tekshürdi. Her tosuqta tizimgha alidiken we türlük so'allarni soraydiken. Tosuqta nöwet saqlawatqanlardin Uyghurlarni deslepte chiqirip ayrim soraq qiliwatqanliqini kördüm. Ürümchi we turpan poyiz istansilirida Uyghur yoluchi uchratmidim. Peqetla xitay yoluchilar bar iken. Meschitlermu qattiq nazaret astida iken. Kaméralar bar iken, saqchilar köp iken. Meschitte köp adem yoq, peqetla bir qanche neper yashan'ghan bowaylarni kördüm.

Shinasi ependi turpanning tuyuq yézisidiki bir meschitning süritini körsitip turup, mundaq dédi: "Tuyuq yézisi üsti ochuq bir muzéygha oxshaydiken. Yolda we yézida nahayiti ching bixeterlik tosuqliridin ötkendin kéyin tuyuq yézisigha bardim, biraq kochilarda adem yoq iken. Men kochida peqet yashan'ghan bir ayal bilen 40 yashlar etrapidiki bir ayalni kördüm. Uzaqta üzümzarliqta ketmen bilen yer chépiwatqan bir yashan'ghan kishini kördüm. Bu jeryanida 25 yashlar etrapida bir yash kishi méni uzaqtin közitip arqamdin egiship yürdi. Xitay Uyghurlarning diniy erkinliki barliqini, ularning xalighanche diniy ibadetlirini qilalaydighanliqini ilgiri sürüwatidu. Emma men u yerdiki meschitlerge qulup sélinip taqalghanliqini yaki muzéyxanigha aylandurulghanliqini öz közüm bilen körüp, süretlerge tartim.

Muxbir: siz ürümchi we turpanda Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki oxshashmaydighan qandaq perqlerni kördingiz?

Shinasi bayraq: bazarda, dukanlarda Uyghurlar bilen élim-sétimdin bashqa gepni sözlishish mumkin emesken. Chet'ellikler bilen sözlishishtin éhtiyat qilidiken, yeni qorqidiken désemmu bolidu. Bezi yerlerde Uyghur sodigerlerning etrapida xitay nazaretchilerning közitiwatqanliqini bilip qaldim. Mesilen, "Essalamu'eleykum" dep salam bersem jawab bérelmeydiken. Ürümchide Uyghur bek az iken, peqet chong bir bazardin bashqa yerde Uyghurlarni uchratqili bolmaydiken. Ürümchi xitayliship boluptu, turpanmu shundaq. Turpanda töt bulungluq chong binalar bar, emma Uyghur en'eniwi binakarliqqa a'it öyler qalmaptu.

Muxbir: Uyghurlarning medeniyet we örüp-adetliri shundaqla ijtima'iy hayati toghrisida qandaq bir chüshenchige ige boldingiz?

Shinasi bayraq: ürümchi we turpan muzéyida sayahetchilerge xitaylashturulghan tarixiy yadikarliqlar körsitilidiken. Turpandiki imin wang meschiti muzéygha aylandurulghan bolup, ibadet qilish chekliniptu. Namaz oquydighan yerler tosup qoyuluptu. Tuyuq yézisidiki Uyghurlar üchün muhim bolghan bir mazarliqningmu ziyaretchiler üchün cheklen'genlikini bildim. Tarixiy meschitler we mazarlarning weyrane tashlap qoyulghanliqini kördüm. Uyghurlarning kemter, chiqishqaq we méhmandost ikenlikini réstoranlarda kördüm. Uyghur tamaqliri xitay tamaqliridin perqliq iken. Uyghur tamaqlirining temi türk tamaqlirigha oxshap kétidiken. Uyghur tamaqliridin nan, lengmen, mantilarni bek yaqturdum. Uyghur muzikilirimu anadolu türk muzikilirigha oxshap kétidiken. U yerdiki Uyghurlarning xoshxuy mu'amilisidin türklerni eslep qalisiz. Men bashta dégendek, ürümchige xushalliq bilen bardim, emma qayghu bilen qayttim.

Toluq bet