Exmetjan qasim: "Ata-anam we qérindashlirim bolup 30 kishi türmide"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-09-02
Élxet
Pikir
Share
Print

Türkiyediki Uyghurlar arqa-arqidin guwahliq bérip, uruq-tughqanliri toghrisida échinishliq weqelerni ashkarilashqa bashlidi. Bulardin biri aqsu shayarliq exmetjan qasim. U ziyaritimizni qobul qilip, anisi we uruq-tughqanliridin 30 kishining bigunah tutup kétilgenliki, bezilirining késiwétilgenliki toghrisida éniq xewer alghanliqini bildürdi.

U aldi bilen özini tonushturup mundaq dédi: "Men aldi bilen méni ziyaret qilip awazimni pütün dunyagha anglatqan erkin asiya radiyosigha rehmet éytimen. Men wetinimizning aqsu wilayiti shayar nahiyesi yéngi mehelle yézisi tériq'ériq kenti 30-nomurluq öyde turghan exmetjan qasim. Men 2016-yili 3-ayning 22-küni türkiyege keldim. Men hazir türkiyening zongguldaq wilayiti eregli shehiride yashawatimen. Kelgendin kéyin toy qildim ikki perzentim boldi."

"Siz qandaq bolup yurtingizni tashlap chet'elge qéchishqa mejbur boldingiz?" dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "2014-Yili 1-ayning 14-künidin bashlap Uyghur yashlarni tutqun qilish bashlandi. 14-Chésla etigen sa'et: 006 bilen saqchilar bizning öyge bésip kirip, hemmimizning béshimizgha qara xalta kiydürüp élip mangdi. Méning 18 yash waqtim idi. Ukam 16 yash idi. Qolida qoral tutqan 15 etrapidiki saqchi bizni saqchi idarisige élip bérip, ukamni dessep urdi. Put-qolimizgha kishen sélip mixliq orunduqqa baghlap qoyup, hoshimizdin ketküche urdi."

"Saqchilar silerni soraqqa tartqanda némilerni soridi?" dégen so'alimizgha exmetjan qasim mundaq jawab berdi: "Nechche ayetni bilisen, namaz ötemsen, namaz oqushni sanga kim ögetken? dep soridi. 'namaz oqushni ölüp ketken chong dadam ögetti' désem ishenmidi. Ukam bilen méning chéchimizdin tutup tamlargha üstürüp taza urdi. Hoshimizdin ketküche urdi. Bular yézimizning ichide bolghan ishlar. Tayaq yégenler ichide yash qizlarmu bar, 80 yashliq bowaylarmu bar. Zimistan qish küni idi, gumanliq dep qarighanlarni sirtqa élip chiqip üstige su töküp qiynidi. Méni 10 kündek solap qoydi, kéyin hemmimizni qoyuwetti. Uzun ötmey bizni qayta tutqun qilip, shinjang xelq neshriyati neshr qilghan abduxaliq Uyghurning shé'irlirini öydin izdep tapti. Axiri hökümet özliri neshr qilghan kitablarni oqudung dep bizni késiwetti. Men tonuydighan ademlerning köpinchisining késilip ketkenlikini anglap, yurtumda turalmaydighanliqimni hés qilip shangxeyge kettim. U yerde ikki yil turup, 2016-yili 3-ayning 22-küni türkiyege keldim."

"Exmetjan qasim ependi, yurtingiz bilen bolghan alaqingiz qachan üzüldi?" dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "Men 2016-yili 3-ayning 22-küni türkiyege kelgendin kéyin öydikiler bilen aran ikki-üch ayla alaqilishelidim. Téléfonda anam 'oghlum, néme ish qiliwatisen?' dep soraytti. 'ishlewatimen' dep jawab bersem, 'yaxshi ishle' deytti. Kéyinche ularning gep-sözlirimu özgirip ketti. Mesilen, burun téléfon qilghanda 'essalamu'eleykum' deytti, kéyin démeydighan boldi. Men 'essalamu eleykum' désem, 'we'eleykum essalam' démeydighan boldi. Anam yene 'balam qaytip kel, ' dédi. Men 'qaytmaymen' dédim. Bularni saqchi anamning yénida turup dégüzdi. Kéyin ikki qétim saqchilar téléfon qilip: 'qaytip kel, biz ishlesh qeghizi chiqirip bérimiz, uni élip bérip ishliseng bolidu, ' dédi. 'türkiyede nurghun xitaylar bar, bilimen, pasporti bilen kélipla ishlewatidu. Undaq qeghizimu yoq, ' dédim."

"Uruq-tughqan we dostliringizdin kimlerni késiwetti?" dégen so'alimizgha exmetjan qasim ependi mundaq jawap berdi: "Yasin qasim chong akam 20 yil késildi. Ikkinchi akam imin qasimmu bigunah, uni 6 yil késiptu. Méning newre akam ömer abdullah '5-iyul qirghinchiliqi' da bir qétim turmide yétip chiqqan idi. Bu qétim tijaret qiliwatqanda öyidin ekitip 6 yil kesti. Bir newre akam tahir abdullah qurulush ishliri bilen shughullinatti, bunimu tutup solap 12 yil kesti. Bir newre hedemning yoldishi hesen sadiq umu qurulush ishliri bilen shughullinatti, uni tutup 10 yil kesti. U hazir qeshqer türmiside. Andin ötkür memet bizning mehellidin oynapla yüretti. Bir waqitmu namaz oqumaytti. Lékin özining yolini tépip mangalaytti, 50-60 ademni ishlitetti. Enwer hakim umu bizning bir tughqinimiz, öyi shayar gülbaghda, bumu hazir türmide, ayali bilen ajriship ketken, ikki balisi yétim qaldi. 80 Yashta bir apisi bar, balilirini qéri apisi béqiwatidu. Yasin emet, men tughulup chong bolsam ata-anisi tügep kétiptiken, yétim chong chong bolghan bala idi. U, 25 yashqa kirgen waqtida türmige tashlandi. Rehmitul hemdul bu balinimu bigunah 5 yildin buyan türmide yétiwatidu. Loqman toxtiniyaz bumu 10 yil késildi. Yüsüp memet bumu 10 yil késildi. Sirajidin niyaz shayar bostanning 6-yézisidin 8 yil késiwétildi. Eli niyaz 5 yil késildi. Niyaz turap bumu 6 yil késildi. Abla emin tashdöng dégen yerdin 8 yil késiliptu. Sirajidin rehim 5 yil, exmet héyt türmide yétiwétiptu, qanche yil yatidighanliqini bilmeymen. Musa rehim 5 yil, musa rexmet 3 yil késilip ketti. Tahir abdulla 12 yil, yasin abdulla 10 yil késiwétildi. Méning apamning inisi memet mexmut 12 yil késildi. Yüsüp yasin apamning achisining oghli 10 yil késildi. Rexim qeyyum méning baliliq aghinem, 8 yil késildi. Mexmut ghopur, tughqinimiz köp balisi bar idi, köp bala tapting dep 15 yil késiwétiptu."

Exmetjan qasimi ependi hazirghiche türmige qamalghan 30 etrapida kishini jezimleshtürgenlikini, ularning bigunah ikenlikini bayan qildi.

U sözining axirida birleshken döletler teshkilatini, démokratik döletlerni xitaygha bésim ishlitip, bigunah Uyghur tutqunlarning qoyup bérilishi üchün yardem qilishiqa chaqiriq qildi.

Igiligen melumatlargha asaslan'ghanda, hazirghiche türkiyedin 80 etrapida Uyghur ata-ana we uruq-tughqanliri heqqide guwahliq bergen.

Toluq bet