Түркийәдики уйғурлар: "әгәр түркийәму бизни сиғдурмиса, биз нәгә кетимиз?"

Мухбиримиз нуриман
2021-01-06
Share
Түркийәдики уйғурлар: Әнқәрәдики һаҗи байрам университети қанун факултети оқутқучиси иляс доған әпәнди.
RFA/Erkin Tarim

2020-Йили 26-декабир күни хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи түркийә-хитай арисида түзүлгән "җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими" ни мақуллиғанлиқини елан қилған иди. Мәлум болушичә, бу келишимниң рәсми иҗра қилиниш-қилинмаслиқи түркийә парламентниң қарариға бағлиқ болуп қалған.

Әнқәрә һаҗи байрам вәли университети қанун факултетиниң профессори вә адвокат иляс доған әпәнди өткән һәптә бу келишм һәққидә радийомизға бәргән зияритидә мундақ дегән иди: "бу келишимниң мәқсити түркийәдә җинайәт өткүзүп хитайға қечип кәткәнләрни тутуш әмәс. Һечким түркийәдин хитайға қачмайду. Бу келишимниң мәқсити наһайити ениқ, йәни хитайға қарши турған яки наразилиқини билдүргән уйғурларни хитайға қайтурғузуш, шундақла түркийәдиму хитайниң бесимини һес қилдуруштур. Йиқинқи бир нәччә ай ичидә иҗтимаий таратқуларда көзгә көрүнүп қалған уйғур яшлар сақчиханиларға, ‹қайтурулуш мәркизи' гә елип кетиливатиду. Мән бу әһвалларни келишимниң мақуллиниши үчүн қиливатқан һазирлиқмикин, дәп қараймән."

У бу сөзлири арқилиқ түркийәдә тутуп туруш мәркәзлиригә елип кетиливатқан уйғурлар мәсилисиниң еғирлиқини оттуриға қойған иди.

Иляс әпәндиниң билдүрүшичә, нөвәттә рәсмий шәкилдә адвокатларға вакаләт бәргән, тутуп туруш мәркәзлиридә тутуп турулуватқан алтә нәпәр уйғур бар икән. Иҗтимаий таратқулардики инкасларға қариғанда, истанбулдин башқа шәһәрләрдиму тутулғанлар болуп, тутулған уйғурларниң сани тәхминән 20 дин ашидикән.

Улардин бири истанбулдики "қутадғу билик" китабханисида ишләйдиған абдулқаһар абдуләзиз болуп, у 30-дикабир күни ишләватқан орнидин тутуп кетилгән.

"қутадғу билик" китабханисиниң саһиби абдуллаһ түркистани әпәнди әйни вақиттики әһвалларни әсләп өтти.

Абдуллаһ әпәнди 4-январ абдулқаһарниң адвокати мурат чичәкли әпәнди арқилиқ абдулқаһарниң зәйтунбурну сақчиханисидин истанбул чаталҗа тутуп туруш мәркизигә йөткәлгәнлик уқтурушини тапшурувалған.

Биз абдулқаһарниң адвокати мурат чичәкли билән алақилаштуқ. Мурат әпәнди абдулқаһарниң делосини мәһкимигә сунған болуп, у мундақ деди: "көчмәнләр идариси (абдулқаһарниң) һөҗҗәтлирини мәһкимигә әвәтсә, пәйшәнбә яки җүмә күни мәһкимә қарар қилиду. Нәтиҗисини мән җүмә күни уқтурай."

Абдуллаһ әпәндиниң билдүрүшичә, абдулқаһарниң паспорти йоқ болуп, түркийәдә туруш рухсити (иқамәт) елиш үчүн илтимас қилған икән. 23-Дикабир истанбул көчмәнләр идариси тәрипидин униң илтимасиниң қобул қилинғанлиқ учурини тапшурувалған икән.

Түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу 30-декабир күни өткүзүлгән түркийәниң 2020-йиллиқ ташқий сияситини хуласиләш йиғинида хитайниң түркийәдин уйғурларни қайтуруп беришни тәләп қилғанлиқини, лекин түркийәниң буниңға иҗабий җаваб қайтурмиғанлиқини баян қилған иди. У мундақ дегән: "хитай бәзи уйғурларни қайтуруп беришимизни тәләп қилди. Түркийә буниңға иҗабий җаваб қайтурмиди. Биз хитайға террорчилар билән бигунаһ кишиләрни ениқ айриши керәкликини, ‹террорлуқ' ни баһанә қилип, бигунаһ кишиләргә зулум қилмаслиқи керәкликини изчил тәкитләп келиватимиз."

Абдуллаһ әпәндиниң ейтишичә, абдулқаһар китабханидин нери кәтмәйдиған, өз иши биләнла мәшғул болидиған, юваш, сәмимий бала икән.

Түркийәдә абдулқаһарға охшаш туюқсиз тутуп кетилгән уйғурлар хели көп икән. Абдушүкүр абдулбасит исимлик уйғур яш 2020-йили 20-ноябир кәч саәт 12 йеримларда өйидин тутуп кетилгән болуп, 12-айниң 28-күни қоюп берилгән.

Абдушүкүр әпәнди зияритимизни қобул қилип, 20-ноябир кечидә йүр бәргән әһвалниң тәпсилати вә сақчиларниң тутуп туруш җәрянида сориған суаллирини биз билән ортақлашти.

У сақчиханидики сақчи вә мудирларниң өзигә наһайити яхши муамилә қилғанлиқини, уни хитайға қайтурмайдиғанлиқини ейтип, тәсәллий берип турғанлиқни ейтти.

Тутуп туруш мәркәзлириниң мудирлири вә сақчи әмәлдарлири уйғурларни хитайға қайтурмайдиғанлиқи һәққидә изчил вәдиләрни берип туруватқан болсиму, түркийәдә яшаватқан уйғурларниң әндишиси барғансири күчәймәктикән.

2019-Йили 6-айда зиннәтгүл турсун исимлик уйғур аялниң түркийәдин үчинчи бир дөләт, йәни таҗикистан арқилиқ икки пәрзәнти билән ғулҗаға елип келингәнлики радийомиз тәрипидин дәлилләнгән иди. Әмма түркийә һөкүмити изчил түркийәниң уйғурларни хитайға қайтуруп бәргәнликини рәт қилип кәлмәктә.

Радийомиз мәзкур вәқәни ениқлаш җәрянида шу қетим таҗикистанға қайтурулғанларниң ялғуз зиннәтгүл бирла киши әмәслики, униң билән биргә йәнә 5 уйғурниң қайтурулғанлиқиға даир учурларға еришкән. Уларниң ичидики қуванхан һәмзә исимлик йәркәнлик бир аялниң салаһийитини ениқлап чиққан. Йиқинда радийомизға кәлгән учурларға қариғанда, 2018-йили 27 яшлиқ муһәммәдимин сабир исимлик яшму хитайға қайтуруветилгән.

Абдушүкүр әпәнди түркийәгә һәр хил йоллар билән кәлгән уйғурлар биливелишқа тигишлик бир қанчә нуқтини әскәртип өтти: "биринчидин, чеградин киргәндә қолиңизға бәргән саяһәт қәғизи арқилиқ кимликиңиздә мәсилә бар-йоқлуқини биләләйсиз. Әгәр мәсилә болуп қалған болса мәһкимә арқилиқ түзитивелиң. Иккинчидин, тутулуп қалғанлар болса, тәмтиримәстин адвокат тәләп қилиң вә адвокат йениңизда болмиған әһвал астида һечқандақ һөҗҗәткә қол қоймаң."

Көзәткүчиләрниң ейишичә, муһаҗирәттики уйғурлар мәйли түркийәдә болсун, мәйли дуняниң башқа бир йеридә яшаватқан болсун, әгәр улар һәр қандақ бир сәвәп билән хитайға қайтурулса, удул лагерға яки түрмигә ташлинишидин әнсирәйдикән.

Хитай һөкүмити изчил "лагер мәвҗут әмәс, у орунлар ‹тәрбийәләш мәркәзлири'" дәп тәшвиқ қелип кәлмәктә. Әмма нөвәттә фирансийәдә яшаватқан лагер шаһиди гүлбаһар җелолова ханимниң хитай лагерлиридики зулум һәққидә ейтқанлири кишини һәқиқәтәнму чөчүтиду: "қийин-қистаққа чидимай сараң болуп қалғанлар бәк көп. У йәрдә һәммәйлән өлүмни күтүватиду."

Абшушүкүр әпәнди ахирида түркийә һөкүмитигә мунуларни хитап қилди: "әгәр ашу келишим имзалинип диндаш, қандаш туруп силәр бизни сиғдурмисаңлар, бизниң кетидиған башқа йеримиз йоқ."

Бу келишим2017-йили түркийә әдлийә министири бәкир боздағ вә хитай ташқий ишлар министири ваң йиниң имза қоюши билән тәйярланған болуп, гәрчә хитай тәрәп йеқинда уни мақуллиған болсиму, әмма түркийәдә бу келишим техичә түркийә парламентиға сунулмиған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт