Türkiyediki Uyghurlar: "Eger türkiyemu bizni sighdurmisa, biz nege kétimiz?"

Muxbirimiz nur'iman
2021-01-06
Share
Türkiyediki Uyghurlar: Enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti oqutquchisi ilyas doghan ependi.
RFA/Erkin Tarim

2020-Yili 26-dékabir küni xitay memliketlik xelq qurultiyi türkiye-xitay arisida tüzülgen "Jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimi" ni maqullighanliqini élan qilghan idi. Melum bolushiche, bu kélishimning resmi ijra qilinish-qilinmasliqi türkiye parlaméntning qararigha baghliq bolup qalghan.

Enqere haji bayram weli uniwérsitéti qanun fakultétining proféssori we adwokat ilyas doghan ependi ötken hepte bu kélishm heqqide radiyomizgha bergen ziyaritide mundaq dégen idi: "Bu kélishimning meqsiti türkiyede jinayet ötküzüp xitaygha qéchip ketkenlerni tutush emes. Héchkim türkiyedin xitaygha qachmaydu. Bu kélishimning meqsiti nahayiti éniq, yeni xitaygha qarshi turghan yaki naraziliqini bildürgen Uyghurlarni xitaygha qayturghuzush, shundaqla türkiyedimu xitayning bésimini hés qildurushtur. Yiqinqi bir nechche ay ichide ijtima'iy taratqularda közge körünüp qalghan Uyghur yashlar saqchixanilargha, 'qayturulush merkizi' ge élip kétiliwatidu. Men bu ehwallarni kélishimning maqullinishi üchün qiliwatqan hazirliqmikin, dep qaraymen."

U bu sözliri arqiliq türkiyede tutup turush merkezlirige élip kétiliwatqan Uyghurlar mesilisining éghirliqini otturigha qoyghan idi.

Ilyas ependining bildürüshiche, nöwette resmiy shekilde adwokatlargha wakalet bergen, tutup turush merkezliride tutup turuluwatqan alte neper Uyghur bar iken. Ijtima'iy taratqulardiki inkaslargha qarighanda, istanbuldin bashqa sheherlerdimu tutulghanlar bolup, tutulghan Uyghurlarning sani texminen 20 din ashidiken.

Ulardin biri istanbuldiki "Qutadghu bilik" kitabxanisida ishleydighan abdulqahar abdul'eziz bolup, u 30-dikabir küni ishlewatqan ornidin tutup kétilgen.

"Qutadghu bilik" kitabxanisining sahibi abdullah türkistani ependi eyni waqittiki ehwallarni eslep ötti.

Abdullah ependi 4-yanwar abdulqaharning adwokati murat chichekli ependi arqiliq abdulqaharning zeytunburnu saqchixanisidin istanbul chatalja tutup turush merkizige yötkelgenlik uqturushini tapshuruwalghan.

Biz abdulqaharning adwokati murat chichekli bilen alaqilashtuq. Murat ependi abdulqaharning délosini mehkimige sun'ghan bolup, u mundaq dédi: "Köchmenler idarisi (abdulqaharning) höjjetlirini mehkimige ewetse, peyshenbe yaki jüme küni mehkime qarar qilidu. Netijisini men jüme küni uqturay."

Abdullah ependining bildürüshiche, abdulqaharning pasporti yoq bolup, türkiyede turush ruxsiti (iqamet) élish üchün iltimas qilghan iken. 23-Dikabir istanbul köchmenler idarisi teripidin uning iltimasining qobul qilin'ghanliq uchurini tapshuruwalghan iken.

Türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu 30-dékabir küni ötküzülgen türkiyening 2020-yilliq tashqiy siyasitini xulasilesh yighinida xitayning türkiyedin Uyghurlarni qayturup bérishni telep qilghanliqini, lékin türkiyening buninggha ijabiy jawab qayturmighanliqini bayan qilghan idi. U mundaq dégen: "Xitay bezi Uyghurlarni qayturup bérishimizni telep qildi. Türkiye buninggha ijabiy jawab qayturmidi. Biz xitaygha térrorchilar bilen bigunah kishilerni éniq ayrishi kéreklikini, 'térrorluq' ni bahane qilip, bigunah kishilerge zulum qilmasliqi kéreklikini izchil tekitlep kéliwatimiz."

Abdullah ependining éytishiche, abdulqahar kitabxanidin néri ketmeydighan, öz ishi bilenla meshghul bolidighan, yuwash, semimiy bala iken.

Türkiyede abdulqahargha oxshash tuyuqsiz tutup kétilgen Uyghurlar xéli köp iken. Abdushükür abdulbasit isimlik Uyghur yash 2020-yili 20-noyabir kech sa'et 12 yérimlarda öyidin tutup kétilgen bolup, 12-ayning 28-küni qoyup bérilgen.

Abdushükür ependi ziyaritimizni qobul qilip, 20-noyabir kéchide yür bergen ehwalning tepsilati we saqchilarning tutup turush jeryanida sorighan su'allirini biz bilen ortaqlashti.

U saqchixanidiki saqchi we mudirlarning özige nahayiti yaxshi mu'amile qilghanliqini, uni xitaygha qayturmaydighanliqini éytip, teselliy bérip turghanliqni éytti.

Tutup turush merkezlirining mudirliri we saqchi emeldarliri Uyghurlarni xitaygha qayturmaydighanliqi heqqide izchil wedilerni bérip turuwatqan bolsimu, türkiyede yashawatqan Uyghurlarning endishisi barghansiri kücheymektiken.

2019-Yili 6-ayda zinnetgül tursun isimlik Uyghur ayalning türkiyedin üchinchi bir dölet, yeni tajikistan arqiliq ikki perzenti bilen ghuljagha élip kélin'genliki radiyomiz teripidin delillen'gen idi. Emma türkiye hökümiti izchil türkiyening Uyghurlarni xitaygha qayturup bergenlikini ret qilip kelmekte.

Radiyomiz mezkur weqeni éniqlash jeryanida shu qétim tajikistan'gha qayturulghanlarning yalghuz zinnetgül birla kishi emesliki, uning bilen birge yene 5 Uyghurning qayturulghanliqigha da'ir uchurlargha érishken. Ularning ichidiki quwanxan hemze isimlik yerkenlik bir ayalning salahiyitini éniqlap chiqqan. Yiqinda radiyomizgha kelgen uchurlargha qarighanda, 2018-yili 27 yashliq muhemmed'imin sabir isimlik yashmu xitaygha qayturuwétilgen.

Abdushükür ependi türkiyege her xil yollar bilen kelgen Uyghurlar biliwélishqa tigishlik bir qanche nuqtini eskertip ötti: "Birinchidin, chégradin kirgende qolingizgha bergen sayahet qeghizi arqiliq kimlikingizde mesile bar-yoqluqini bileleysiz. Eger mesile bolup qalghan bolsa mehkime arqiliq tüzitiwéling. Ikkinchidin, tutulup qalghanlar bolsa, temtirimestin adwokat telep qiling we adwokat yéningizda bolmighan ehwal astida héchqandaq höjjetke qol qoymang."

Közetküchilerning éyishiche, muhajirettiki Uyghurlar meyli türkiyede bolsun, meyli dunyaning bashqa bir yéride yashawatqan bolsun, eger ular her qandaq bir sewep bilen xitaygha qayturulsa, udul lagérgha yaki türmige tashlinishidin ensireydiken.

Xitay hökümiti izchil "Lagér mewjut emes, u orunlar 'terbiyelesh merkezliri'" dep teshwiq qélip kelmekte. Emma nöwette firansiyede yashawatqan lagér shahidi gülbahar jélolowa xanimning xitay lagérliridiki zulum heqqide éytqanliri kishini heqiqetenmu chöchütidu: "Qiyin-qistaqqa chidimay sarang bolup qalghanlar bek köp. U yerde hemmeylen ölümni kütüwatidu."

Abshushükür ependi axirida türkiye hökümitige munularni xitap qildi: "Eger ashu kélishim imzalinip dindash, qandash turup siler bizni sighdurmisanglar, bizning kétidighan bashqa yérimiz yoq."

Bu kélishim2017-yili türkiye edliye ministiri bekir bozdagh we xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining imza qoyushi bilen teyyarlan'ghan bolup, gerche xitay terep yéqinda uni maqullighan bolsimu, emma türkiyede bu kélishim téxiche türkiye parlaméntigha sunulmighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet