Proféssor mesut uyar: “Uyghur yashlarni herbiy mektepte oqutush, türkiyening uzun muddetlik istratégiyesi idi”

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2022.08.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Proféssor mesut uyar: “Uyghur yashlarni herbiy mektepte oqutush, türkiyening uzun muddetlik istratégiyesi idi” Proféssor mesut uyar ependi mezkur maqaliside 2000-yilining béshida enqerede qolgha chüshürgen herbiy mektep oqughuchilirigha a'it arxipta türkiye quruqluq armiyisi mektipidin ayrilish üchün mektep mudirigha iltimas sun'ghan rahmi yarbagh isimlik Uyghur oqughuchi. 1946-Yili 1-öktebir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye antaliyediki bilim uniwérsitéti proféssori mesut uyar ependining “Indépéndént” (musteqil) tor gézitide 30-iyul élan qilghan maqaliside, türkiye jumhuriyiti yéngi qurulghan mezgillerde, türkiyening sherqiy türkistandin oqughuchi élip kélip herbiy mekteplerde oqutqanliqi misallar bilen otturigha qoyulghan. U maqaliside, buning türkiyening uzun muddetlik istratégiyesi ikenlikini ilgiri sürgen.

Proféssor mesut uyar ependi mezkur maqaliside 2000-yilining béshida enqerede qolgha chüshürgen herbiy mektep oqughuchilirigha a'it arxipta rahmi yarbagh isimlik Uyghur oqughuchining quruqluq armiyesi mektipidin ayrilish üchün mektep mudirigha sun'ghan iltimasigha orun bergen. Rahmi yarbagh 1946-yili 10-ayning 10-küni quruqluq armiyesi mektipige yazghan iltimasida, özining ottura we toluq ottura mektepni herbiy mektepte oqughanliqini, amérikagha oqushqa bérish üchün herbiy mekteptin ayrilishni qarar qilghanliqini bayan qilghan.

Maqalide yene rahmi yarbagh bashchiliqidiki 7 Uyghur yashning 1939-yili türkiyege kélip herbiy mektepke tizimgha aldurghanliqi bayan qilin'ghan.

Rahmi yarbagh isimlik Uyghur oqughuchining türkiye quruqluq armiyisi mektipidin ayrilish üchün mektep mudirigha sun'ghan iltimasi. 1946-Yili 1-öktebir, enqere.
Rahmi yarbagh isimlik Uyghur oqughuchining türkiye quruqluq armiyisi mektipidin ayrilish üchün mektep mudirigha sun'ghan iltimasi. 1946-Yili 1-öktebir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Bu maqalide ilgiri sürülgenler toghrisida köz qarishini igilesh üchün uzun yil pénsiyege chiqqan général memet riza békinning yénida ishligen, sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi hamutxan köktürk ependi öz waqtida herbiy mektepte oqush üchün kelgen 7 neper Uyghurning töti bilen uchrashqanliqini, ikkisining wetinige qaytip xitay teripidin öltürülgenlikini ilgiri sürdi.

Türkiyede, türkiy xelqlerdin bolghan yashlarni türkiyege élip kélip herbiy mekteplerde oqutush, 1923-yili sowét ittipaqi qizil armiyesi ezerbeyjanni bésiwalghandin kéyin bashlan'ghan. Türkiye tunji qilip, irandiki türkiy xelqlerdin bolghan yashlarni türkiyediki herbiy mekteplerge ekélip oqutushqa bashlighan. Bu oqughuchilarni türkiyening her qaysi döletlerde turushluq elchixana we konsulxaniliri tallap ewetken. Hamutxan köktürk ependi Uyghur oqughuchilarni muhemmet'imin bughra tallap, eyni waqittiki türkiyening afghanistanda turushluq bash elchisi shewket esendal arqiliq türkiyediki herbiy mekteplerge orunlashturulghanliqini ilgiri sürdi.

. Proféssor doktor mesut uyar ependining maqaliside türkiye jumhuriyitining qurghuchisi mustafa kamal atatürkning yolyoruqi bilen Uyghur we bashqa türkiy xelqlerdin bolghan yashlarning türkiyege ekélip herbiy mektepte oqutulghanliqi, buningdiki meqsetning ular mektepni püttürgendin kéyin wetinige qaytip musteqilliq körüshi qilishi ikenliki, buning eyni zamandiki türkiye hökümitining uzun muddetlik istratégiyesi ikenliki ilgiri sürülgen. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki xajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi türkiyening 1938-yili mustafa kamal atatürk wapat bolghuche bolghan ariliqta bundaq bir istratégiyesining barliqini, ikkinchi dunya urushidin kéyin türkiyening bu siyasitining özgergenlikini ilgiri sürdi.

1930-Yillarda türkiyege kélip herbiy mekteplerde oqughan Uyghurlardin memet riza békin türkiye armiyeside xizmet qilip, général bolghanidi. U, türk armiyeside wezipe ötesh jeryanida bryusséldiki shimaliy atlantik ehdi teshkilati bash shitabida wezipe ötesh bilen birlikte koréye urushigha ishtirak qilghan. Rahmi yarbagh ependi bolsa herbiy mekteptin ayrilghandin kéyin tijaret bilen shughullan'ghan. U, 2012-yili enqerede alemdin ötken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.