Türkiye parlamént re'isi mustafa shentop: “Sherqiy türksitandiki balilar lagérigha qamalghan 2 milyon balini ontup qalmasliqimiz kérek!”

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022.11.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
mustafa-shentop-1.jpg Türkiye parlamént re'isi mustafa shentop istanbulda ötküzülgen “Yétim we ige-chaqisiz balilar ilmiy muhakime yighini” da “Sherqiy türkistandiki balilar lagérigha qamalghan 2 milyon balini untup qalmasliqimiz kérek!” dédi. 2022-Yili noyabir.
RFA/Arslan

Türkiye parlaméntining re'isi mustafa shentop, “Sherqiy türksitanda ikki milyondin artuq balining a'ilisidin tartiwélinip balilar lagérigha sulan'ghanliqi we ularning medeniyet assimlatsiyesige uchrawatqanliqini onutmasliqimiz kérek” dédi. U bu sözlerni “Dunya balilar hoquqi küni” munasiwiti bilen istanbulda ötküzülgen “Yitim we ige-chaqisiz balilar ilmiy muhakime yighini” ning échilish murasimida bayan qildi.

U mundaq dédi: “Bügünki dunyada her besh ösmürdin birsi urush we herbiy toqunush sewebidin ziyankeshlikke uchrimaqta. Sherqiy türksitanda ikki milyondin artuq balining medeniyet jehettin assimlatsiye qilinish üchün, a'ilisidin ayriwétilgenliki we lagérlargha sulan'ghanliqini onutmasliqimiz kérek, biz bu mesilini ijtima'iymesile hem yétim balilar mesilisi dep qaraymiz”.

Merki'izi istanbuldiki “Yétimler wexpi” teripidin “Dunya balilar hoquqi küni” munasiwiti bilen 19-20-noyabir künliri istanbulda ötküzülgen “Yitim we ige-chaqisiz balilar” ilmiy muhakime yighinigha, türkiye parlaméntining re'isi, proféssur mustafa shentop, türkiye diniy ishlar bashqarmisining re'isi eli erbash, istanbul uniwérisitétining mudir wekili xaluq alqan we “Yétimler wexpi” ning re'isi murat yilmaz qatarliq köp sanda kishi qatnashti.

Türkiye parlamént re'isi mustafa shentop istanbulda ötküzülgen “Yétim we ige-chaqisiz balilar ilmiy muhakime yighini” da “Sherqiy türkistandiki balilar lagérigha qamalghan 2 milyon balini untup qalmasliqimiz kérek!” dédi. 2022-Yili noyabir.

Murat yilmaz ependining bildürüshiche, bu yighinda 21 neper ilmiy tetqiqatchi dunyaning oxshimighan jaylirida qiyinchiliqqa uchrawatqan yétim balilar mesilisi toghrisida doklat bergen. Bu yighinda Uyghur perzentliri duch kéliwatqan éghir mesililer toghrisida musteqil tetqiqatchi nuriddin izbasar ependi doklat bergen. U doklatida sherqiy türkistandiki Uyghur balilirining ata-aniliridin ariwétilip, “Yataqliq mektep” namidiki balilar lagérlirida xitay uslubidiki ménge yuyush ma'aripi bilen terbiyeliniwatqanliqi jiddiy assimilatsiyege uchratqanliqini delil-ispatlar bilen otturigha qoyghan.

“Yétimler wexpi” ning re'isi murat yilmaz ependi bizning mexsus ziyaritimizni qobul qildi. U bizning Uyghur balilar we ösmürler toghrisida sorighan so'allirimizgha jawab bérip, mundaq dédi: “Sherqiy türkistanda 2017-yilidin buyan insanlarni omumyüzlük qamap qoyuwatqan jaza lagérliri mewjut. Xitay bu jaza lagérlirini ‛qayta terbiyelesh merkizi‚, ‛kespi maharet boyiche terbiyelesh orni‚ dep atawayqan bolsimu, emeliyette pütün dunyaning bilginidek u yerdiki yighiliwélish lagérlirining meqsiti irqiy qirghinchiliq élip bérishtin ibarettur. D b t ning ‛irqiy qirghinchiliqning aldini élish ehdinamisi‚ de, diniy étiqadi, medeniyiti yaki irqi seweblik bir türküm insanlarni meqsetlik halda bir jaygha mejburiy toplash, yötkesh yaki zorawanliq qilish, irqiy qirghinchiliq jinayiti sheqikllendüridu, dep belgilen'gen. Sherqiy türksitanda yürgüziliwatqan yighiwélish lagérliri pütünley b d t ning bu ehdinamisidiki belgilikimige chüshidu. Xitayning bu yighiwélish lagérlirigha Uyghur erlirinila emes, belki ayallar we kichik balilarnimu solap qoyuwatqanliqi melum”.

mustafa-shentop-3.jpg

Murat yilmaz ependi, xitayning Uyghur balilirini lagérlargha qamashning xitayning “Asasiy qanuni” ghimu xilap ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: “Xitay ‛asas qanuni‚ning 54-maddisigha qaraydighan bolsaq, ‛eger balilar ata-aniliridin ayrilip qalsa, ularni yéqin uruq-tughqanliri himaye qilip qaraydu” déyilgen. Mushundaq turuqluq, xitay özining ‛asasiy qanuni‚nimu depsende qilip, yighiwélish lagérlirigha solan'ghan ata-anilarning perzentlirini “Dariltam” namidiki balilar lagérlirigha qamimaqta. Hazir u lagérlargha qamalghan milyonlighan sherqiy türkistanliq balilarning jiddiy rewishte xitayning assimilatsiye we ménge yuyush opératsiyesige uchrawatqanliqi melum bolmaqta. U lagérlarda balilarning ana tilida sözlishi cheklen'gen, ular peqetla xitay tilida sözleshke mejburilanmaqta. Ular lagérlarda özlirining milliy medeniyetliri bilen yashiyalmaydu, milliy tamaqlirini yiyelmeydu, xitaylar bergen choshqa göshi arilashturulghan tamaqlarni yéyishke mejburlanmaqta. U balilarning ata-aniliri lagérlardin chiqqan teqdirdimu, ularni tapalishi mumkin emes, chünki u balilarning iz-diriki yoqitiwétilgen, hetta bezi balilarni xitay a'ililirige béqiwélish üchün bériwétgenliki melum. Bu témidiki melumatlar xelq'ara taratqularda élan qiliniwatqan her xil xewer we maqalilarda delil-ispatliq yorutulmaqta.”

Murat yilmaz ependi sözining axirida, Uyghur balilarni bu éghir qismetlerdin qutuldurush toghrisida muraji'et qilip, mundaq dédi: “Sherqiy türksitandiki balilar toghrisida pewqul'adde qiyin mesililerning barliqini bilip turiwatimiz. Men ‛yitim we ige-chaqisiz balilar‚ ilmiy muhakime yighinning échilish murasimida tekitliginimdek, dunya, sherqiy türkistandiki balilarni qutquziwélish üchün bir qutquzush herikiti élip bérishi kérek”.

Biz yene Uyghurlargha wakaleten bu yighin'gha qatnashqan sherqiy türksitan nuzugüm jem'iyitining re'isi munewwer öz Uyghur xanimning Uyghur balilar mesililiri toghrisidiki pikir-qarashlirini alduq. U, Uyghur balilirining mesililiri toghrisida bu xildiki yighin we programmilarning köplep orunlashturulushi, sherqiy türksitanda zulum astida qalghan perzentler üchün dunya jama'itini oyghitish we ularning diqqitini bu mesilige qaritishta zor rol oynaydighanliqini bildürdi. U yene bu xildiki pa'aliyetler, muhajirettiki Uyghur jama'itinimu balilar mesilisidin ibaret bu texirsiz we jiddiy témigha yéqindin köngül bölüshke ündeydu, dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.