Түркийә парламент әзаси фаһрәттин йоқуш: корона вируси җавабкари хитай һөкүмити, буниң бәдилини хитай өтүши керәк

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-04-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка калифорнийә университети теббий илимләр факултети профессори мәһмәт чилингироғлу әпәнди CNN түрк телевизийәсиниң «ахшам хәвәрлири» намлиқ программисида риясәтчи дидәм арслан йилмаз ханим билән. 2020-Йили 1-апрәл.
Америка калифорнийә университети теббий илимләр факултети профессори мәһмәт чилингироғлу әпәнди CNN түрк телевизийәсиниң «ахшам хәвәрлири» намлиқ программисида риясәтчи дидәм арслан йилмаз ханим билән. 2020-Йили 1-апрәл.
RFA/Erkin Tarim

Хитайниң вухән шәһиридин тарқалған таҗсиман вирус, йәни корона вирусиниң пүтүн дуняда наһайити зор өлүм-йетимгә сәвәб болуватқанлиқи һәммила кишини вәһимигә селиватқан бүгүнки күндә америкадики бир қисим адвокатлар бу вирус мәсилисидә хитай һөкүмитини сотқа тартиш һәмдә униңдин 20 тирилйон америка доллирилиқ төләм елишни оттуриға қойди. Бу хәвәр түркийәдиму күчлүк тәсир қозғиди. Түркийә парламент әзаси фаһрәтин йоқушму корона вирусиниң тарқилип кетиши мәсулийити мәсилисидә хитайни хәлқара сотқа тартишқа болидиғанлиқини тәкитлиди.

Түркийәниң «бүгүнки сода» гезитиниң 24-марттики санида берилгән хәвиридә ейтилишичә, америкалиқ адвокат ларрий кләймән башчилиқидики бир гуруппа дәвагәрләр хитай һөкүмитиниң бу қетимқи таҗсиман вирусқа җавабкар болуши лазимлиқини, бу вирусниң америкиға елип кәлгән зиянлири үчүн хитай 20 тирилйон америка доллири төлиши лазимлиқини билдүргән. Бу хәвәргә түркийәдики ахбарат васитилириму орун бәргәндин кейин түркийәдә муназирә пәйда қилди. Түркийә һөкүмити корона вирусиға қарши муҗадилә хитай билән һәмкарлишиватқан болғачқа һазирғичә бу һәқтә, җүмлидин бу вирусниң хитайдин келип чиққанлиқи мәсилилиридә бир позитсийә билдүрмигән болсиму, әмма мутәхәссисләр вә иҗтимаий таратқулар қолланғучилири буниңда хитай һөкүмитиниң җавабкарлиқи барлиқини илгири сүрмәктә. 31-Март күни ахшам түркийәдә тонулған телевизийә программа риясәтчиси дидәм арслан йилмаз ханимниң CNN түрк телевизийәсиниң «ахшам хәвәрлири» намлиқ программисида америка калифорнийә университети теббий илимләр факултети профессори мәһмәт чилингироғлу әпәнди хитайниң вухән шәһиридә тунҗи қетим корона вируси байқалғандин кейин, хитайниң буни дуняға ашкарилимай пүтүн дуняда нурғун кишиниң өлүши, юқумлиниши вә иқтисадий җәһәттин зиян пәйда болушиға сәвәбчи болғанлиқини, шуңа һәр қайси дөләтләрниң хитайниң төләм төлиши үчүн сотқа әрз сунуши керәкликини илгири сүрди.

Доктор мәһмәт чилингироғлуниң бу сөзи түркийәдә муназирә пәйда қилди. 1-Апрел күни хитайниң әнқәрәдә турушлуқ әлчиханисиниң сиясий ишларға мәсул дипломати чең вейхуа CNN түрк телевизийәсиниң программа риясәтчиси дидәм арслан йилмаз ханимға телефон қилип, түрк профессорниң хитайни әйиблишигә җаваб беридиғанлиқини тәләп қилған. Дидәм арслан йилмаз ханим уни телевизийә программисиға тәклип қилип, униңдин «америка қошма штатлиридики түрк доктор мәһмәт чилингироғлу корона вируси сәвәбидин дуняниң бу әһвалға чүшүп қелишидин хитай җавабкар, чүнки 12-айниң бешида вухәндә корона вируси байқалғанда дуняға вақтида ашкарилап тәдбир алмиди, деди. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?» дәп сориди. Униң соалиға чең вейхуа мундақ җаваб бәрди: «хитай бу вирусни йошурмиди. Бу һәқтики барлиқ мәлуматни һәммидин аввал дуня җамаәтчилики билән ортақлашти. Шундақ, бу вирус хитайда пәйда болди. Лекин бу, вирусниң мәнбәси хитай дегәнлик әмәс. Өткән йили 12-айниң 27-күни дохтур каң чишән байқиғандин кейин хубей сәһийә идариси 12-айниң 31-күни дуня сәһийә тәшкилатиға бу һәқтә доклат бәрди. Хитай һөкүмити 12-айниң 31-күнидин тартип бәзи дөләтләр билән ортақлишишқа башлиғаниди».

Қиммәтлик радио аңлиғучилар бәзи дохтурлар вә адвокатлар дегәндәк корона вирусиниң пүтүн дуняға ямрап кетишидин хитай һөкүмити җавабкарму? түркийә парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди буниңда хитайниң җавабкар икәнликини баян қилип мундақ деди: «һәммимизгә мәлум, хитай корона вирусини байқиғандин кейинла һәрқайси дөләтләргә учидиған айропиланларни тохтатқан болса, 2-3 ай вухәнни карантин астида тутқан болса, бүгүн түркийәдә вә дуняда бунчивала адәм өлмәйтти. Буларниң җавабкари хитай һөкүмити, буниң бәдилини хитай өтүши керәк. Әгәр хитай җазаланса бундин кейин башқа дөләтләрму бу хил әһвалларда диққәт қилиду, қайта йүз беришниң алдини алғили болиду».

Фаһрәттин йоқуш әпәнди хитайниң хәлқара қанун бойичә сотқа тартилиши керәкликини вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң инсанларниң яшаш һәқ-һоқуқи бойичә хитайни сотқа тартиши керәкликини баян қилип мундақ деди: «бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң адәмләрниң яшаш һәққи үстидин, йәни кишилик һәқ вә һоқуқлар җәһәттин хитайни сотқа бәрсә болиду, мәнчә корона вируси вәһимиси ахирлашқаниди кейин көп дөләт хитайни хәлқара сотқа бериши мумкин».

Әнқәрәдики һаҗәттәпә университети дотсенти доктор әркин әкрәм әпәнди мәлуматларға асасланғанда вухәндә 12-айниң 1-күни корона вирусиниң байқалғанлиқини, 12-айниң ахирида дуня сәһийә тәшкилатиға билдүргәнликини, хитайниң буниңда җавабкарлиқи барлиқи, лекин бу һәқтә хәлқара қанун болмиғачқа американиң ички қануниға тайинип турупму сотқа бәргили болидиғанлиқини оттуриға қойди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди дуняда корона вирусиниң дуняға ямришиға хитайниң сәвәб болғанлиқи тоғрисида җамаәт пикри пәйда болуватқанлиқини, истанбул вә әнқәрәдики дипломатлар буниңға мувапиқ җаваб берәлмәй қийниливатқанлиқини баян қилди.

Әнқәрәдики һаҗи байрам университети хәлқара қанун профессори иляс доған әпәнди корона вируси мәсилисидә хитайниң җавабкарлиқи барлиқини, һәр қайси дөләтләрниң хитайни сотқа бериши керәкликини баян қилди.

Хәвәрләргә асасланғанда мәзкур америкалиқ бир гуруппа адвокат тәйярлиған әрзнамидә хитайниң таҗсиман вирусни лайиһәләп чиққанлиқи, биологийәлик қораллар синиқиниң 1925-йилидики хәлқаралиқ әһдинамә бойичә мәни қилинғанлиқи алаһидә әскәртилгән. Мәзкур әрзни адвокат ларрий һазир хәлқара сотқа тапшуруш үчүн җиддий һәрикәт қилмақтикән. Түркийә һөкүмити вә түркийәдики даңлиқ дохтурлар бу һәқтә техи ениқ позитсийә билдүрмигән болсиму түркийә җамаәтчилики арисида хитайниң җавабкарлиққа тартилиши керәклики көз қариши оттуриға қоюлмақта. Чүнки, түркийәдиму бу кесәл һазир шиддәт билән көпийип, адәмләрниң өлүши күнсайин ашмақта, нурғун ширкәтләр, шәхсләр зор иқтисадий зиянға учримақта вә түркийә хәлқидики вәһимә күндин күнгә күчәймәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт