Türkiye parlamént ezasi fahrettin yoqush: korona wirusi jawabkari xitay hökümiti, buning bedilini xitay ötüshi kérek

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-04-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika kaliforniye uniwérsitéti tébbiy ilimler fakultéti proféssori mehmet chilin'giroghlu ependi CNN türk téléwiziyesining "Axsham xewerliri" namliq programmisida riyasetchi didem arslan yilmaz xanim bilen. 2020-Yili 1-aprel.
Amérika kaliforniye uniwérsitéti tébbiy ilimler fakultéti proféssori mehmet chilin'giroghlu ependi CNN türk téléwiziyesining "Axsham xewerliri" namliq programmisida riyasetchi didem arslan yilmaz xanim bilen. 2020-Yili 1-aprel.
RFA/Erkin Tarim

Xitayning wuxen shehiridin tarqalghan tajsiman wirus, yeni korona wirusining pütün dunyada nahayiti zor ölüm-yétimge seweb boluwatqanliqi hemmila kishini wehimige séliwatqan bügünki künde amérikadiki bir qisim adwokatlar bu wirus mesiliside xitay hökümitini sotqa tartish hemde uningdin 20 tirilyon amérika dolliriliq tölem élishni otturigha qoydi. Bu xewer türkiyedimu küchlük tesir qozghidi. Türkiye parlamént ezasi fahretin yoqushmu korona wirusining tarqilip kétishi mes'uliyiti mesiliside xitayni xelq'ara sotqa tartishqa bolidighanliqini tekitlidi.

Türkiyening "Bügünki soda" gézitining 24-marttiki sanida bérilgen xewiride éytilishiche, amérikaliq adwokat larriy kleymen bashchiliqidiki bir guruppa dewagerler xitay hökümitining bu qétimqi tajsiman wirusqa jawabkar bolushi lazimliqini, bu wirusning amérikigha élip kelgen ziyanliri üchün xitay 20 tirilyon amérika dolliri tölishi lazimliqini bildürgen. Bu xewerge türkiyediki axbarat wasitilirimu orun bergendin kéyin türkiyede munazire peyda qildi. Türkiye hökümiti korona wirusigha qarshi mujadile xitay bilen hemkarlishiwatqan bolghachqa hazirghiche bu heqte, jümlidin bu wirusning xitaydin kélip chiqqanliqi mesililiride bir pozitsiye bildürmigen bolsimu, emma mutexessisler we ijtima'iy taratqular qollan'ghuchiliri buningda xitay hökümitining jawabkarliqi barliqini ilgiri sürmekte. 31-Mart küni axsham türkiyede tonulghan téléwiziye programma riyasetchisi didem arslan yilmaz xanimning CNN türk téléwiziyesining "Axsham xewerliri" namliq programmisida amérika kaliforniye uniwérsitéti tébbiy ilimler fakultéti proféssori mehmet chilin'giroghlu ependi xitayning wuxen shehiride tunji qétim korona wirusi bayqalghandin kéyin, xitayning buni dunyagha ashkarilimay pütün dunyada nurghun kishining ölüshi, yuqumlinishi we iqtisadiy jehettin ziyan peyda bolushigha sewebchi bolghanliqini, shunga her qaysi döletlerning xitayning tölem tölishi üchün sotqa erz sunushi kéreklikini ilgiri sürdi.

Doktor mehmet chilin'giroghluning bu sözi türkiyede munazire peyda qildi. 1-Aprél küni xitayning enqerede turushluq elchixanisining siyasiy ishlargha mes'ul diplomati chéng wéyxu'a CNN türk téléwiziyesining programma riyasetchisi didem arslan yilmaz xanimgha téléfon qilip, türk proféssorning xitayni eyiblishige jawab béridighanliqini telep qilghan. Didem arslan yilmaz xanim uni téléwiziye programmisigha teklip qilip, uningdin "Amérika qoshma shtatliridiki türk doktor mehmet chilin'giroghlu korona wirusi sewebidin dunyaning bu ehwalgha chüshüp qélishidin xitay jawabkar, chünki 12-ayning béshida wuxende korona wirusi bayqalghanda dunyagha waqtida ashkarilap tedbir almidi, dédi. Siz buninggha qandaq qaraysiz?" dep soridi. Uning so'aligha chéng wéyxu'a mundaq jawab berdi: "Xitay bu wirusni yoshurmidi. Bu heqtiki barliq melumatni hemmidin awwal dunya jama'etchiliki bilen ortaqlashti. Shundaq, bu wirus xitayda peyda boldi. Lékin bu, wirusning menbesi xitay dégenlik emes. Ötken yili 12-ayning 27-küni doxtur kang chishen bayqighandin kéyin xubéy sehiye idarisi 12-ayning 31-küni dunya sehiye teshkilatigha bu heqte doklat berdi. Xitay hökümiti 12-ayning 31-künidin tartip bezi döletler bilen ortaqlishishqa bashlighanidi".

Qimmetlik radi'o anglighuchilar bezi doxturlar we adwokatlar dégendek korona wirusining pütün dunyagha yamrap kétishidin xitay hökümiti jawabkarmu? türkiye parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi buningda xitayning jawabkar ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Hemmimizge melum, xitay korona wirusini bayqighandin kéyinla herqaysi döletlerge uchidighan ayropilanlarni toxtatqan bolsa, 2-3 ay wuxenni karantin astida tutqan bolsa, bügün türkiyede we dunyada bunchiwala adem ölmeytti. Bularning jawabkari xitay hökümiti, buning bedilini xitay ötüshi kérek. Eger xitay jazalansa bundin kéyin bashqa döletlermu bu xil ehwallarda diqqet qilidu, qayta yüz bérishning aldini alghili bolidu".

Fahrettin yoqush ependi xitayning xelq'ara qanun boyiche sotqa tartilishi kéreklikini we birleshken döletler teshkilatining insanlarning yashash heq-hoquqi boyiche xitayni sotqa tartishi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Birleshken döletler teshkilatining ademlerning yashash heqqi üstidin, yeni kishilik heq we hoquqlar jehettin xitayni sotqa berse bolidu, menche korona wirusi wehimisi axirlashqanidi kéyin köp dölet xitayni xelq'ara sotqa bérishi mumkin".

Enqerediki hajettepe uniwérsitéti dotsénti doktor erkin ekrem ependi melumatlargha asaslan'ghanda wuxende 12-ayning 1-küni korona wirusining bayqalghanliqini, 12-ayning axirida dunya sehiye teshkilatigha bildürgenlikini, xitayning buningda jawabkarliqi barliqi, lékin bu heqte xelq'ara qanun bolmighachqa amérikaning ichki qanunigha tayinip turupmu sotqa bergili bolidighanliqini otturigha qoydi.

Doktor erkin ekrem ependi dunyada korona wirusining dunyagha yamrishigha xitayning seweb bolghanliqi toghrisida jama'et pikri peyda boluwatqanliqini, istanbul we enqerediki diplomatlar buninggha muwapiq jawab bérelmey qiyniliwatqanliqini bayan qildi.

Enqerediki haji bayram uniwérsitéti xelq'ara qanun proféssori ilyas doghan ependi korona wirusi mesiliside xitayning jawabkarliqi barliqini, her qaysi döletlerning xitayni sotqa bérishi kéreklikini bayan qildi.

Xewerlerge asaslan'ghanda mezkur amérikaliq bir guruppa adwokat teyyarlighan erznamide xitayning tajsiman wirusni layihelep chiqqanliqi, bi'ologiyelik qorallar siniqining 1925-yilidiki xelq'araliq ehdiname boyiche men'i qilin'ghanliqi alahide eskertilgen. Mezkur erzni adwokat larriy hazir xelq'ara sotqa tapshurush üchün jiddiy heriket qilmaqtiken. Türkiye hökümiti we türkiyediki dangliq doxturlar bu heqte téxi éniq pozitsiye bildürmigen bolsimu türkiye jama'etchiliki arisida xitayning jawabkarliqqa tartilishi kérekliki köz qarishi otturigha qoyulmaqta. Chünki, türkiyedimu bu késel hazir shiddet bilen köpiyip, ademlerning ölüshi künsayin ashmaqta, nurghun shirketler, shexsler zor iqtisadiy ziyan'gha uchrimaqta we türkiye xelqidiki wehime kündin kün'ge kücheymekte.

Toluq bet