Fehrattin kojaning xitay heqqidiki bayanati siyasiy setchilik dep qaralmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2021-05-08
Share
Fehrattin kojaning xitay heqqidiki bayanati siyasiy setchilik dep qaralmaqta Türkiye sehiye ministiri fehrattin koja xitaydin kélidighan waksina toghriliq bayanat élan qilmaqta. 2021-Yili 5-may.
Social Media

Iqtisadiy jehettin küchlük qiyinchiliqqa duch kéliwatqan türkiye hökümiti xitay bilen bolghan munasiwetlirige qattiq ehmiyet bérip kéliwatqanidi. Biraq közetküchiler bezi "Sezgür mesililer" tüpeylidin türkiye xitay munasiwetliride ixtilap körülgenlikini bildürmekte.

5-May küni türkiye sehiye ministiri fehrattin koja waksina we waksina teminlesh jeryani toghrisida bayanat élan qilip mundaq dédi: "Bügün 'xitaydin kélidighan waksina qeyerde?' dep sorighanlar, tünügün xitay bilen otturimizdiki nazuk mesililerni tatilash arqiliq munasiwitimizni buzushqa tirishiwatatti. Ghelibe qazandi dep éytalmaymen, biraq zeximlendürgenliki éniq".

Mezkur bayanat mutexessisler teripidin türkiye bilen xitay otturisida melum ixtilap körülgenlikining ispati dep qaralmaqta. Tonulghan zhurnalist murat yiltiz ependim bu heqte ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi:

"Bu eslide bir étirap qilishtur. Bu türkiyening waba jeryanini yaxshi kontrol qilalmighanliqini körsitidu. Ikkinchisi tashqi siyasette ghayisining yoqluqini körsitidu.

Türkiye jumhur re'isi rejep tayyip erdoghan jüme namizidin kiyin bayanat élan qilip, türkiyening sehiye sistémisi we wabagha qarshi küreshtiki rolining heyran qalarliq derijide yaxshi ikenlikini teriplimekte. 2021-Yili 7-may, enqere,

Su, zira'etler we dora qatarliq eshyalarning waba jeryanida döletler otturisida diplomatik bir wasite süpitide qollinilishi mumkin. Lékin bular xitayning bu shekilde bisim qilidighanliqini bilelmidi. Shunga chong xataliq ötküzdi. Türkiye waksina teminleshte bir döletke béqip qalmasliqi kérek idi. Xitaygha oxshash her waqit otturisida mesile körülüsh mumkinchiliki bolghan bir döletke bel baghlimasliqi kérek idi".

Mezkur bayanat élan qilghandin kiyin türkiyede qattiq ghulghula qozghalghan bolup, öktichiler we axbarat wasitiliri fehrattin kojaning mezkur bayanatini qattiq eyibligen.

Sehiye ministiri tilgha alghan "Sezgür mesililer" ning Uyghur mesilisi ikenliki heqqidiki jama'et pikiri asasiy jehettin oxshash bolup, dawa partiyesining qurghuchiliridin tonulghan adwokat mehmet emin ekmen ependim bu heqte mundaq dégen:

"Ependimning 'sezgür mesile'dégini bir qanche dölet teripidin resmiy yosunda qirghinchiliq dep tonulghan, xitayning musulman Uyghurlargha qaratqan zulimidur".

Bayanat élan qilinip bir qanche sa'ettin kiyin iyi partiyesining re'isi maral akshener xanim fehrattin kojani qattiq eyiblep mundaq dégen: "Uyghur musulman ayallar, musulman türkler basqunchiliqqa we qirghinchiliqqa uchrawatidu".

Erdoghan hökmitining Uyghur mesilisini xitay-türkiye munasiwetlirining buzulushi we waksinining del waqtida yitip kelmeslikining sewebi qilip körsitishi kishilerning qattiq ghezipini qozghighan bolup, tonulghan zhurnalist ümid karaja ependim tiwittirda sehiye ministirining sözini neqil ilip mundaq dégen: "Bu gepning türkchisi: xitay bilen sherqi türkistanliq musulmanlarning qéni bedilige waksina kélishimnamisi tüzgen iduq. Öktichiler sherqi türkistandiki zulumgha inkas bildürüp, pütün pilanlirimizni qalaymiqanlashturuwetti".

Iyi partiyesi bayanatchisi serkan özxan tiwittirda bayanat élan qilip mundaq dégen:

"Ministir mesilini xata chüshiniptu. Mesile Uyghur türkliri emes, xitayning qirghinchiliqidur. Bir qanche aydin buyan xitayni maxtap, Uyghurlarni saqchilar bilen qoghlighininglar qarighanda ishqa yarimaptu".

"Qarar géziti" "Sehiye ministiri fehrattin koja waksina kéchikishining talonini sherqi türkistan'gha kesti" namida bir xewer élan qilghan bolup, xewerde sehiye ministirining xitayning wediside turmay waksinini del waqtida yetküzüp bermigenlikige "Sezgür mesile" süpitide "Sherqi türkistan" mesilini bahane qilip körsetkenlikini yazghan.

Memettoxti atawulla ependim xitay türkiye munasiwetliridiki sezgür mesilining Uyghur mesilisi ikenlikini, mezkur bayanatning Uyghur mesilisi seweblik türkiye-xitay munasiwetliride ixtilap körülgenlikining ispati déyishke bolidighanliqini éytip mundaq dédi: "Bu xitayning türkiyede dawamliq waksina diplomatiyesini yolgha qoyuwatqanliqining ipadisi. Shundaqla türkiyening meyli waksina teminlesh meyli meblegh teminlesh qatarliq jehetlerde bolsun xitaygha neqeder baghlinip qalghanliqining alamiti. Eng muhimi türkiyening tashqi siyasettiki meghlubiyitining roshen ipadisi".

5-Mart meral akshener we mensur yawashning barin inqilabi toghrisida élan qilghan bayanati seweblik xitay elchixanisi tehdit arilash bayanat élan qilghan bolup, mezkur krizis seweblik xitay bash elchisi türkiye tashqi ishlar ministirliqigha chaqirilghanidi. Közetküchiler xitay bilen türkiye otturisida körülgen ixtilapning öktichilerning Uyghur mesilisige körsetken qattiq inkasi seweblik otturigha chiqqan bölüshi mumkinlikini éytmaqta.

Dawa partiyesidin tonulghan siyasetchi mustafa yener'oghli hökümetning xitaygha qarshi keskin pozitsiyede bolushning ornigha öktichi partiyelerni eyiblewatqanliqini bildürüp mundaq dégen: "Türkiyege heddini bildürmekchi boluwatidu. Buninggha keskin jawab qayturushning ornigha hökümet öktichi partiyelerni eyiblewatidu. Xitayning insanliqqa qarshi sadir qiliwatqan jinayetliri heqqide némishqa toxtalmaysiler?"

Közetküchiler türkiyening iqtisadiy jehettin chékinishi we meghlubiyitining barghanséri mustebit döletlerge béqinip qiliwatqanliqining sewebi dep qarimaqta. Ziyaritimiz dawamida zhurnalist murat yiltiz ependim bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Türkiye gherb bilen munasiwitining yiriklishishige egiship rusiye we xitaygha oxshash mustebit döletlerge bel baghlaydighan ehwalgha chüshüp qaldi. Bolupmu jumhur re'i'is erdoghanning 'istanbul qanili'gha oxshash xiyaliy bir layihesi bar. Mezkur layihige xitaydin meblegh tépish oyi bar. Bu munasiwet hökümet üchün muhim. Chünki türkiyening iqtisadiy ehwali yaxshi emes. Türkiyening iqtisadiy jehettin xitaygha oxshash mustebit bir döletke baghlinip qilishi chong mesile keltürüp chiqarmaqta".

Közetküchiler mezkur bayanatning aq partiye hökümitining xitay bilen bolghan munasiwetke qanchilik derijide ehmiyet béridighanliqining ispati dep qarimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet