Türkiyede échilidighan "1-Nöwetlik xitay tetqiqat yighini" qattiq naraziliqqa uchrimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-09-01
Share
Türkiyede échilidighan Istanbul uniwérsitéti binalirining biri. 2009-Yili 31-mart, türkiye.
AP

Amérika, kanada, gollandiye, en'gliye we litwa qatarliq démokratik eller xitayning Uyghurlargha qaratqan jinayitini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitip, Uyghur sot kollégiyesining ispat anglash yighini jeryanida bu jinayetke a'it yéngi ispatlar dawamliq otturigha chiqip, xelq'arada xitayning epti-beshirisi téximu ashkarilan'ghan, türkiyediki öktichi partiyeler, ammiwi teshkilatlar we türk ammisi türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqmiding dep eyiblewatqan bir peytte, istanbul uniwérsitétida "1-Nöwetlik xitay tetqiqat yighini" chaqirilidighanliqi kishilerning qattiq naraziliqigha uchridi. Bolupmu yighinni uyushturush komitétining ichide xitay elchixanisi diplomatliridin shi ruylin, türkiyede kommunistik partiyening idiyesini terghib qilidighan sabiq "Ishchilar" partiyesi, yeni hazirqi "Weten" partiyesining xitayda turushluq wekili adnan aqfirat ependiningmu orun élishi, kishilerning qattiq naraziliqigha uchrimaqta. Shundaqla bezi mutexessisler buning ilmiy muhakime yighini emes, siyasiy yighin ikenlikini ilgiri sürmekte.

Istanbul uniwérsitéti xitay tili we edebiyati kafédrasi mudiri, xitay tili proféssori eyup saritash ependining sahibxaniliqida chaqirilidighan yighin 25-24-séntebir künliri tor arqiliq ötküzülidighan bolup, yighin'gha köprek türkiyediki xitayni tetqiq qilidighan mutexessisler ishtirak qilidiken. Biz bu ilmiy muhakime yighini toghrisida téximu tepsiliy melumat igilesh üchün yighin'gha sahibxaniliq qiliwatqan istanbul uniwérsitéti mudiri maxmut aq ependige téléfon qilip, teleplirimizni axbarat ishlirigha mes'ul xadimigha yetküzginimizde u bizge jawab béridighanliqini dégen bolsimu jawab qayturmidi we

"Hazir munasiwetlik rehberler yighinda, téléfon nomuringizni béring, biz sizge téléfon qilayli" dégen söznila qildi.

"Kélechek" partiyesi mu'awin re'isi selchuq özdagh ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, xitay sherqiy türkistanda sadir qiliwatqan jinayetlirini yoshurush üchün bundaq pa'aliyetlerni qiliwatqanliqini tekitlidi.

"Iyi" partiyesi parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi buning türk xelqining kallisini qaymuqturush üchün ötküzülidighan yighin bolush éhtimalini barliqini bayan qilip mundaq dédi: "Bu türk ammisining kallisini qaymuqturush üchün élip bérilidighan bir pa'aliyet bolushi mumkin. Xitay türkiyede bu xil pa'aliyetlerni qilip kéliwatidu. Uniwérsitétlardin paydilinishqa tirishiwatidu. Biz buni parlaméntta otturigha qoyimiz, xitay qérindashlirimizgha irqiy qirghinchiliq élip bériwatsa némishqa bulargha zémin hazirlap bérisiler? dep soraymiz. Xitayning qérindashlirimizgha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq siyasiti ashkarilinip ketti. Shunga bu xil pa'aliyetler arqiliq yoshurup bolalmaydu dep oylaymen".

Xitayning enqerede turushluq elchixanisi bilen istanbuldiki konsulxanisi 2017-yilidin burun türkiyede aktip pa'aliyet élip baralighan bolsimu, 2017-yili jaza lagéri mesilisi ashkarilan'ghandin kéyin burunqidek aktip heriket élip baralmighanidi. Bügünki künde xitay elchixanisiningmu qollishi bilen "1-Nöwetlik xitay tetqiqat ilmiy muhakime yighini" namida pa'aliyet ötküzüshidiki meqsiti néme? hajiteppe uniwérsitéi'i oqutquchisi doktor erkin ekrem ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, gerche yighinning ismi muhakime yighini bolsimu, xitay buni bahane qilip turup öz teshwiqatini qilish üchün bu yighinni achqan bolushi kéreklikini bayan qildi.

Istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan ependi türk ammisi xitaylargha qattiq naraziliq bildürüp her xil pa'aliyetlerni ötküzüwatqan, türkiye tashqi ishlar ministiri xitayni eyiblep bayanat bergen bir peytte, bundaq bir yighinning chaqirilishining xitayning sherqiy türkistanda élip bériwatqan jinayetlirini yoshurush, türk ammisining béshini qaymuqturush meqsiti bilen échilidighanliqini, lékin muweppeqiyetlik bolalmaydighanliqini tekitlidi.

Hidayetulla oghuzxan ependi türkiyediki ammiwi teshkilatlar bilen birlikte bu yighinni tosushqa tirishidighanliqini ilgiri sürdi.

Igilishimizche istanbul uniwérsitétida bundaq bir yighinning échilidighanliqidin, mezkur uniwérsitétidiki köp sanda oqutquchi we oqughuchilar bi'aram bolmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet