«Ташқи сиясәт» журнили: «әрдоған түркийәни хитайниң херидариға айландуруп қойди»

Мухбиримиз әркин
2020-09-21
Share
erdoghan-shi-jinping.jpg Түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған вә хитай рәиси ши җинпиң хәлқ сарийида күтүвелиш мурасимиға қатнашти. 2019-Йили 2-июл, бейҗиң.
REUTERS

Түркийә президенти илгири хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини қаттиқ тәнқидләп, хитайни уйғурларға қарита «ирқий қирғинчилиқ» елип бериш билән әйибләп кәлгән санақлиқ сиясийонларниң бири иди. Лекин 2010- вә 2011-йиллардин башлап униң уйғур мәсилидики позитсийисиниң өзгиришкә башлиғанлиқи мәлум.

2016-Йилдин башлап түркийә һөкүмити түркийәдики уйғур мусапирлирини тутқун қилип, көчмәнләрни қайтуруш мәркәзлиригә қамашқа, бәзи шәхсләрни 3-дөләт арқилиқ хитайға қайтурушқа, хитай билән җинайәтчи алмаштуруш келишими имзалап, икки тәрәпниң бири «җинайәтчи» дәп һесаплиған кишиләрни өз ара өткүзүп беришкә мақул болди.

Бу җәрянда президент әрдоғаннниң сөзиниң орами өзгирип, түркийә һөкүмити уйғур дияридики «қирғинчилиқ» қа сүкүт қилишқа, һөкүмәткә йеқин таратқуларниң тили өзгиришкә башлиди. Уйғурларниң изчил әң ишәнчлик панаһгаһи, дәп қарилип кәлгән түркийәниң позитсийәсидики бу өзгиришкә қандақ амиллар түрткә болди? америкадики «ташқи сиясәт» журнилида 17-сентәбир елан қилинған бу һәқтики бир мақалидә, түркийә һөкүмитиниң позитсийәсидики өзгиришни түркийәдики иқтисади киризискә бағлиған.

Америка станфурд университетиниң тәтқиқатчиси айча аләмдароглу билән иллиноис университетиниң сиясий пәнләр профессори султан тепә қәләмгә алған мақалидә, түркийәниң ғәрб дунясида түзүкрәк дости қалмиғанлиқи, униң «үмидини хитайға бағлиғанлиқи, шу сәвәблик хитайниң тәләплиригә маслишиш мәҗбурийитидә қалғанлиқи» тәкитләнгән. «Әрдоған түркийәни хитайниң херидариға айландуруп қойди» мавзулуқ бу мақалидә тәкитлишичә, бу әһвалда хитайниң ғәрбий асия вә явропаға кеңийиш арзуси әрдоған үчүн бир «қутқузғучи» болған.

Ғәрб дунясида «хитай уйғурларға ‹ирқий қирғинчилиқ' елип бериватамду?» дегән мәсилә муназирә қилиниватқан мәзгилдә әрдоған вә униң парламенттики ортағи болған милләтчи һәрикәт партийәсиниң хитайға йеқинлишип, униң билән һәмкарлишиш йолиға меңиши кишилик һоқуқ тәшкилатлирини, уйғур муһаҗирлирини әндишигә селипла қалмай, түркийәдики өктичи партийәләрниму биарам қилип кәлди. Сабиқ түркийә баш министири давутоглуниң «келәчәк» партийәси әрдоганниң сияситини қаттиқ тәнқид қилип келиватқан өктичи партийәләрниң биридур. «Келәчәк» партийәсиниң муавин рәиси үмид ярдимниң тәкитлишичә, һәрқандақ дөләтниң уйғурлар дуч келиватқан трагедийәгә көз юмушини қобул қилғили болмайдикән.

Үмид ярдим йеқинда радийомизниң бу һәқтики зияритини қобул қилғанда әрдоған һөкүмитини тәнқидләп, мундақ деди: «һәр қандақ дөләтниң мәйли түркийә, америка болсун, мәйли хитай болсун, ташқи сиясәтлиридә тәңпуң болуши, бәзи мәсилиләрни тәңпуң һалаттә елип бериши һәйран қаларлиқ иш әмәс. Лекин бундақ қилғанда һечбир вақит, һечбир дөләтниң хитайда кишилик һоқуқниң бунчилик хилаплиқ қилинишиға көз юмушини биз һәргиз қобул қилмаймиз.»

Униң қәйт қилишичә, уйғур мәсилиси «келәчәк» партийәси үчүн хитайниң мәблиғи вә кридетидинму муһим икән. У: «һечқандақ бир дөләт улар билән бикардин-биркарға җедәл қилишни халимайду. Әммә биз үчүн ‹келәчәк' партийәси үчүн уйғурлар муһимму яки хитай билән болған иқтисадий мунасивәт муһимму, дегән соал йоқ. Бу соалға биз бәк әпсуслинимиз. Чүнки биз үчүн бундақ таллаш мәвҗут әмәс. Уйғурниң мәсилиси биз үчүн иқтисадтин, хитайниң мәблиғидин, униң кридетидин техиму муһим,» дәп көрсәтти.

Лекин «ташқи сиясәт» журнилидики мақалидә тәкитлишичә, әрдоған үчүн хитайниң қәрзи пули вә мәблиғи «қутқузғучи» икән. Мақалидә 2016-йилдин башлап түркийә билән хитайниң һәмкарлиқи техиму күчәйгәнлики, 2018-йили түрк лирасиниң курси чүшүп кәткәндә хитай сода-санаәт банкисиниң түркийәгә 3.6 Милярд доллар қәрз бәргәнлики, 2019-йили 6-айда хитай хәлқ банкисиниң түркийәгә йәнә бир милярда доллар нәқ пул йоллиғанлиқи, хитайниң бу йил 6-айда йәнә түрк ширкәтлириниң сода төләнмисини йүән билән төлишини қобул қилғанлиқини билдүргән.

Лекин америка әмәлдарлириниң тәкитришичә, әгәр түркийә давамлиқ бу йолда маңса хитайниң «қәрз қилтиқи» ға чүшүп қелиштәк хәтәрлик ақивәткә қалидикән. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл 17-сентәбир зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «түркийә һазир наһайити хәтәрлик бир йөлинишкә кетиватиду. Һөкүмәт салаһийитим билән хитай билән болған мунасивәттә америка вә һазирқи трамп һөкүмити яхши бир өрнәк болалайду, дәп ейталаймән. Чүнки хитай билән мунасивәт қилғанда әң диққәт қилидиған мәсилә иқтисадий җәһәттә үндәккә чүшүп қалмаслиқтур.»

Нури түркәлниң тәкитлишичә, әрдоған һөкүмити хитайниң «иқтисадий вә дипломатик җәһәттики имтиязи вә иқтидаридин дурус йолда әмәс, бәлки башқиларниң авазсиз қелишини сетивелиш үчүн пайдилиниватқан болуп, бу хәлқарада түркийәниң образиға сәлбий тәсир көрсәтмәктә» икән. У америка һөкүмити әрдоғанниң хәлқарада хитайниң қирғинчлиқиқа қарши йетәкчи рол ойнишини үмид қилидиғанлиқи, униң «бу алаһидиликкә игә йитүк бир шәхс» дәп қарилидиғанлиқини билдүрди.

Шу шу мунасивәт билән биз әрдоғанниң адаләт-тәрәққият партийәсигә телефон қилип, уларниң пикрини елиш үчүн тиришқан болсақму, лекин җаваб алалмидуқ. Адаләт вә тәрәққият партийәсиниң парламент әзаси халис далкиличниң мәслиһәтчиси телефонимизни елип, далкиличниң шәһәр сиртида икәнлики, өзиниң хитай-түркийә мунасивәтлиригә алақидар соаллиримизға җаваб бериш салаһийити йоқлуқини билдүрди

Лекин «келәчәк» партийәсиниң муавин рәиси үмид ярдимниң қаришичә, униң партийәси әрдоған һөкүмитиниң уйғур мәсилисидә актип болушини қилишини үмид қилидикән. У «келәчәк» партийәсиниң уйғур мәсилисини өзлириниң партийә программисиға киргүзгәнликини билдүрүп, мундақ дәйду: «уйғурлар мәсилисидә биз түркийәниң техиму актип вә һәрикәтчан бир сиясәт тутуши керәкликигә ишинимиз. Биз буни партийә программисиғиму киргүздуқ. Бәлки дуняда уйғурларниң әһвалиниң яхшлиниши керәкликини партийә программисиға киргүзгән тәк партийә биз болушимиз мумкин. Бизниң партийәмизниң ташқи сиясәт бөлүмидә бу мадда бар,» дәп көрсәтти.

«Ташқи сияйәт» журнилидики мақалида тәкитлишичә, хитайниң «бир йол бир бәлвағ» пиланиға асасән хитай-түркийә төмүр йоли қатниши башлинип, хитайниң түркийә ул әслиһәлиригә мәбләғ селиши күчәйгән. Мақалидә хитайниң истанболдики кумпорт деңиз портиниң 65%, султан явуз көврүкиниң 51% пейини сетивелип, түркийәниң оттура деңиз бойидики һунутлу көмүр електр истансисиға 1.7 Милярд доллар мәбләғ салғанлиқи, хитай експорт вә кридет суғурта ширкитиниң түркийә мал-мүлүк фондини 5 милярд доллар билән тәминлигәнлики тәкитләнгән. Мақалидә қәйт қилинишичә, нөвәттә икки тәрәп йәнә түркийә 3-ядро әлектир истансисиниң қурулуши һәққидә сөһбәт өткузмәктә икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.