"Tashqi siyaset" zhurnili: "Erdoghan türkiyeni xitayning xéridarigha aylandurup qoydi"

Muxbirimiz erkin
2020-09-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan we xitay re'isi shi jinping xelq sariyida kütüwélish murasimigha qatnashti. 2019-Yili 2-iyul, béyjing.
Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan we xitay re'isi shi jinping xelq sariyida kütüwélish murasimigha qatnashti. 2019-Yili 2-iyul, béyjing.
REUTERS

Türkiye prézidénti ilgiri xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini qattiq tenqidlep, xitayni Uyghurlargha qarita "Irqiy qirghinchiliq" élip bérish bilen eyiblep kelgen sanaqliq siyasiyonlarning biri idi. Lékin 2010- we 2011-yillardin bashlap uning Uyghur mesilidiki pozitsiyisining özgirishke bashlighanliqi melum.

2016-Yildin bashlap türkiye hökümiti türkiyediki Uyghur musapirlirini tutqun qilip, köchmenlerni qayturush merkezlirige qamashqa, bezi shexslerni 3-dölet arqiliq xitaygha qayturushqa, xitay bilen jinayetchi almashturush kélishimi imzalap, ikki terepning biri "Jinayetchi" dep hésaplighan kishilerni öz ara ötküzüp bérishke maqul boldi.

Bu jeryanda prézidént erdoghannning sözining orami özgirip, türkiye hökümiti Uyghur diyaridiki "Qirghinchiliq" qa süküt qilishqa, hökümetke yéqin taratqularning tili özgirishke bashlidi. Uyghurlarning izchil eng ishenchlik panahgahi, dep qarilip kelgen türkiyening pozitsiyesidiki bu özgirishke qandaq amillar türtke boldi? amérikadiki "Tashqi siyaset" zhurnilida 17-séntebir élan qilin'ghan bu heqtiki bir maqalide, türkiye hökümitining pozitsiyesidiki özgirishni türkiyediki iqtisadi kiriziske baghlighan.

Amérika stanfurd uniwérsitétining tetqiqatchisi aycha alemdar'oglu bilen illino'is uniwérsitétining siyasiy penler proféssori sultan tépe qelemge alghan maqalide, türkiyening gherb dunyasida tüzükrek dosti qalmighanliqi, uning "Ümidini xitaygha baghlighanliqi, shu seweblik xitayning teleplirige maslishish mejburiyitide qalghanliqi" tekitlen'gen. "Erdoghan türkiyeni xitayning xéridarigha aylandurup qoydi" mawzuluq bu maqalide tekitlishiche, bu ehwalda xitayning gherbiy asiya we yawropagha kéngiyish arzusi erdoghan üchün bir "Qutquzghuchi" bolghan.

Gherb dunyasida "Xitay Uyghurlargha 'irqiy qirghinchiliq' élip bériwatamdu?" dégen mesile munazire qiliniwatqan mezgilde erdoghan we uning parlaménttiki ortaghi bolghan milletchi heriket partiyesining xitaygha yéqinliship, uning bilen hemkarlishish yoligha méngishi kishilik hoquq teshkilatlirini, Uyghur muhajirlirini endishige sélipla qalmay, türkiyediki öktichi partiyelernimu bi'aram qilip keldi. Sabiq türkiye bash ministiri dawut'ogluning "Kélechek" partiyesi erdoganning siyasitini qattiq tenqid qilip kéliwatqan öktichi partiyelerning biridur. "Kélechek" partiyesining mu'awin re'isi ümid yardimning tekitlishiche, herqandaq döletning Uyghurlar duch kéliwatqan tragédiyege köz yumushini qobul qilghili bolmaydiken.

Ümid yardim yéqinda radiyomizning bu heqtiki ziyaritini qobul qilghanda erdoghan hökümitini tenqidlep, mundaq dédi: "Her qandaq döletning meyli türkiye, amérika bolsun, meyli xitay bolsun, tashqi siyasetliride tengpung bolushi, bezi mesililerni tengpung halatte élip bérishi heyran qalarliq ish emes. Lékin bundaq qilghanda héchbir waqit, héchbir döletning xitayda kishilik hoquqning bunchilik xilapliq qilinishigha köz yumushini biz hergiz qobul qilmaymiz."

Uning qeyt qilishiche, Uyghur mesilisi "Kélechek" partiyesi üchün xitayning meblighi we kridétidinmu muhim iken. U: "Héchqandaq bir dölet ular bilen bikardin-birkargha jédel qilishni xalimaydu. Emme biz üchün 'kélechek' partiyesi üchün Uyghurlar muhimmu yaki xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwet muhimmu, dégen so'al yoq. Bu so'algha biz bek epsuslinimiz. Chünki biz üchün bundaq tallash mewjut emes. Uyghurning mesilisi biz üchün iqtisadtin, xitayning meblighidin, uning kridétidin téximu muhim," dep körsetti.

Lékin "Tashqi siyaset" zhurnilidiki maqalide tekitlishiche, erdoghan üchün xitayning qerzi puli we meblighi "Qutquzghuchi" iken. Maqalide 2016-yildin bashlap türkiye bilen xitayning hemkarliqi téximu kücheygenliki, 2018-yili türk lirasining kursi chüshüp ketkende xitay soda-sana'et bankisining türkiyege 3.6 Milyard dollar qerz bergenliki, 2019-yili 6-ayda xitay xelq bankisining türkiyege yene bir milyarda dollar neq pul yollighanliqi, xitayning bu yil 6-ayda yene türk shirketlirining soda tölenmisini yüen bilen tölishini qobul qilghanliqini bildürgen.

Lékin amérika emeldarlirining tekitrishiche, eger türkiye dawamliq bu yolda mangsa xitayning "Qerz qiltiqi" gha chüshüp qélishtek xeterlik aqiwetke qalidiken. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel 17-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Türkiye hazir nahayiti xeterlik bir yölinishke kétiwatidu. Hökümet salahiyitim bilen xitay bilen bolghan munasiwette amérika we hazirqi tramp hökümiti yaxshi bir örnek bolalaydu, dep éytalaymen. Chünki xitay bilen munasiwet qilghanda eng diqqet qilidighan mesile iqtisadiy jehette ündekke chüshüp qalmasliqtur."

Nuri türkelning tekitlishiche, erdoghan hökümiti xitayning "Iqtisadiy we diplomatik jehettiki imtiyazi we iqtidaridin durus yolda emes, belki bashqilarning awazsiz qélishini sétiwélish üchün paydiliniwatqan bolup, bu xelq'arada türkiyening obrazigha selbiy tesir körsetmekte" iken. U amérika hökümiti erdoghanning xelq'arada xitayning qirghinchliqiqa qarshi yétekchi rol oynishini ümid qilidighanliqi, uning "Bu alahidilikke ige yitük bir shexs" dep qarilidighanliqini bildürdi.

Shu shu munasiwet bilen biz erdoghanning adalet-tereqqiyat partiyesige téléfon qilip, ularning pikrini élish üchün tirishqan bolsaqmu, lékin jawab alalmiduq. Adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezasi xalis dalkilichning meslihetchisi téléfonimizni élip, dalkilichning sheher sirtida ikenliki, özining xitay-türkiye munasiwetlirige alaqidar so'allirimizgha jawab bérish salahiyiti yoqluqini bildürdi

Lékin "Kélechek" partiyesining mu'awin re'isi ümid yardimning qarishiche, uning partiyesi erdoghan hökümitining Uyghur mesiliside aktip bolushini qilishini ümid qilidiken. U "Kélechek" partiyesining Uyghur mesilisini özlirining partiye programmisigha kirgüzgenlikini bildürüp, mundaq deydu: "Uyghurlar mesiliside biz türkiyening téximu aktip we heriketchan bir siyaset tutushi kéreklikige ishinimiz. Biz buni partiye programmisighimu kirgüzduq. Belki dunyada Uyghurlarning ehwalining yaxshlinishi kéreklikini partiye programmisigha kirgüzgen tek partiye biz bolushimiz mumkin. Bizning partiyemizning tashqi siyaset bölümide bu madda bar," dep körsetti.

"Tashqi siyayet" zhurnilidiki maqalida tekitlishiche, xitayning "Bir yol bir belwagh" pilanigha asasen xitay-türkiye tömür yoli qatnishi bashlinip, xitayning türkiye ul eslihelirige meblegh sélishi kücheygen. Maqalide xitayning istanboldiki kumport déngiz portining 65%, sultan yawuz köwrükining 51% péyini sétiwélip, türkiyening ottura déngiz boyidiki hunutlu kömür éléktr istansisigha 1.7 Milyard dollar meblegh salghanliqi, xitay éksport we kridét sughurta shirkitining türkiye mal-mülük fondini 5 milyard dollar bilen teminligenliki tekitlen'gen. Maqalide qeyt qilinishiche, nöwette ikki terep yene türkiye 3-yadro eléktir istansisining qurulushi heqqide söhbet ötkuzmekte iken.

Toluq bet