Түркийәниң хитай ширкәтлиригә беқинип қилиши иттипақдашлирини биарам қилмақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-10-13
Share
erdoghan-5G-heqqide.jpg Түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоған 5G техникисини омумлаштуруш һәққидә сөзлимәктә. 2020-Йили 10-феврал, түркийә.
RFA/Azigh

Америка һөкүмити шималий атлантик әһди тәшкилатиға әза дөләтләрни вә шәрқтики иттипақдашлирини хитайниң җасуслуқ паалийәтлиригә қарши агаһландуруп келиватқан болуп, униң оттура шәрқтики муһим иттипақдиши һесаблинидиған түркийәдә хитай тәсириниң күнсери ешип бериши америка һөкүмитиниң қаттиқ наразилиқини қозғиған. Көзәткүчиләр, иқтисадий вә сиясий җәһәттин күнсери хитайға йеқинлишиватқан түркийәниң телеграф, техника вә ул-муәссәсә қурулушида хитайға беқинип қилиши түркийә билән ғәрб дөләтлири оттурисидики зиддийәтни техиму улғайтиветиду, дәп қаримақта. Америка хитай телеграф ширкәтлириниң җасуслуқ қилмиши сәвәблик күнсери ешип бериватқан учур бихәтәрлики тәһдитигә қарши иттипақдашлирини дәрһал тәдбир илишқа чақирмақта.

Америка ташқи ишлар министири майик помпейо йеқинда вас "вашингтон көзәткүчиси" журнилиниң зияритини қобул қилғанда, түркийәниң хуавей қатарлиқ телеграф ширкәтлири билән болған мунасивити һәққидә тохтилип, мундақ дегән: "хитай коммунист партийәсиниң тәминатини қобул қилишниң чоқум бәдили болиду. Ақивәттә бу дөләтләрдики кишиләрниң әһвали яманлишиду. Бу пәқәт шәрқи-җәнубий асия яки түркийә үчүнла әмәс, америка үчүнму охшаш."

Зияритимизни қобул қилған коч университети хәлқара сиясәт билимлири доктуранти яқуп муһәммәт бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: "түркийә американиң райондики әң чоң иттипақдиши болуши сүпити билән хитай билән йеқинлашқансери, американиң агаһландуруш бериши тәбиий әһвал. Түркийә нуқтисидин елип ейтқанда, иқтисадий әмәлийәтчанлиқ вә гио-истратегийә нуқтисидин иккилиниш мәвҗут. Хитайниң һәмкарлиқиниң пәқәт иқтисад вә сода җәһәттинла әмәс, бихәтәрлик вә идеологийәлик икәнлики ениқ. Түркийә хитай билән бир сәп болуп, өзиниң әң йеқин, күчлүк вә узун йиллиқ иттипақдиши америка башлиқ ғәрб дөләтлиригә қарши туруши натайин. Лекин охшаш вақитта иқтисадий кризис һарписида хитайдин келидиған мәбләғ түрлиригә еһтияҗи бар. Бу нуқтиларни чиқиш қилғанда, барғансери демократик қиммәт қаришидин йирақлишиватқан вә ғәрбниң либерал иқтисадий сиясәт сизиқидин чиқип кетип барған түркийә һөкүмитигә нисбәтән, американиң түркийәни агаһландуруши орунсиз әмәс. Түркийәниң барғансери хитай ширкәтлиригә беқинди болуп қелиши, хитайниң райондики күчини күнсайин ашуруп, американиң мәнпәәтигә көрүнәрлик зиян елип келиши мумкин. Униң сиртида шимали атлантик әһди тәшкилатиниң әзаси болған, узун йиллардин бери явропа иттипақиға кириш арзуси болған бир дөләтниң, хәлқаралиқ сәһнидә һакиммутләқ қиммәт қарашлирини тәрғиб қиливатқан бир диктатор дөләт билән һәмкарлиқ орнитиши вә беқинип қелиши түркийә һөкүмити үчүн һәм хәлқаралиқ сәһнидә һәм дөләт ичидә бесим елип келиду, келиватиду. Түркийәниң иқтисадий мәнпәәт вә хәлқаралиқ икки чоң қутуп арисидики иккилиниши, америка вә хитай арисидики һөкүмранлиқ талишиш җеңиниң бир мисали болалайду."

Майик помпею түркийәниң хитай ширкәтлири билән болған беқиндилиқиниң иттипақдашлар оттурисидики һәрбий мунасивәткә сәлбий тәсир көрситидиғанлиқини тәкитләп: "хитай ширкәтлири учурларни дөләткә бериду. Биз американиң мәнпәәтини қоғдишимиз керәк. Бу мәсилә түркийә билән америка оттурисидики һәрбий мунасивәткә сәлбий тәсир көрситиду" дегән. Җумһурийәтчи сәнатор җонсун, 23 сентәбир "вашингтон көзәткүчиси" журнилида сөз қилғанда, америкалиқ истратегийәчиләрниң америка әскәрлириниң аданадики инҗирлик һәрбий базисидин чекинип чиқиш еһтималиға тәйярлиқ көрүватқанлиқини билдүргән болуп, сәнатор түркийә дөләт рәиси әрдоған һәққидә тохтилип: "маңған йоли тоғра әмәс, түркийәдики мәвҗутлуқимиз тәһдит астида" дегән.

Дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири илшат һәсән әпәндим бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: "түркийәдәк шималий атлантик әһди тәшкилатиға әза бир дөләтниң америкаға тәһдит шәкилләндүрүватқан хитай билән йеқинлишиши хитайниң җасуслуқ телефон үскүнилири вә юмшақ деталлириниң түркийәгә киришигә әркин йол ичип бериду. Бу пәқәт түркийәгила әмәс, түркийә билән биргә ш а ә т вә америкағиму тәһдит шәкилләндүрүватиду. Помпейониң түркийәни агаһландурушиниң мәқсити түркийәниң хитай билән йеқинлишип, америка вә ғәрбиниң техникисини хитайниң түркийә арқилиқ пайдилинип кетишиниң алдини илиш. Шимали атлантик әһди тәшкилати коммунист совет русийәсигә қарши қурулған. Бүгүн америка түркийәниң америка билән бир сәптә хитай коммунистлириға қарши күрәш қилишини тәләп қилиду. Түркийә буниңдин йирақлашса, шимали атлантик әһди тәшкилатидики әзалиқ салаһийити музакирә қилиниду. Чүнки ши а ә т ға американиң һәрбий әслиһәлири вә юқири техникиси гирәләшкән. Хитай америкадин оғрилиялмиған техникини түркийә арқилиқ оғрилашқа тиришиши момкин."

Түркийәниң телеграф вә техника җәһәттин хитайға болған еһтияҗиниң күнсери ешиши вә арқиму-арқа имзаланған телеграф келишимнамилири күнсери диққәт қозғимақта. "миллийәт" гезитиниң хәвиригә қариғанда, түркийәдики әң чоң телеграф шерики түрксәл февралда янфон юмшақ деталлири муәссәсисини ишлитиш үчүн хуавей билән келишим имзалиған. Түрксәл, юмшақ детал дукини арқилиқ сақлиғуч хизмити билән тәминләйдиған хуавей янфон хизмәтлири "HMS" системисини ишләткән тунҗи чәтәллик телеграф ширкити болуп, ахбаратчиларни күтүвелиш йиғинида сөз қилған түрксәлниң директори мурат әркан бу йил апрел ейидин 2021-йилиниң ахириғичә "HMS" системисини ишләткили болидиған бир милйон қол телефон сетишни нишан қилғанлиқини ейтқан.

Тонулған журналист гүнтай шимшәк "хәвәр түрк" гезитидики "хитайниң хуавей муназирисидә түркийә қәйәрдә?" намлиқ язмисида исмини ашкарилимиған түркийәдики телеграф кәспидә бәлгилик тәсиргә игә бириниң: "биз дөләт болуш сүпитимиз билән тиҗаритимизгә қараймиз. Һазир түркийәниң телеграф понкити үскүнисиниң 75 пирсәнти, ядролуқ тор системисиниң 50 пирсәнти хуавей ширкитиниң мәһсулати. Буни американиң гепи билән өзгәртәлмәймиз," дегәнликини тилға алған.

Қол телефон ширкәтлириниң базар пейиға мунасивәтлик статистикиларға қариғанда, түркийәдә хуавей вә шявмейниң базар пай нисбитиниң күнсери ешиватқан болуп, май ейида хуавей 13.61 Пирсәнт, шявмей болса 6.81 Пирсәнт үлүшни игилигән.

Зияритимиз давамида яқуп муһәммәт, хитай ширкәтлири билән ғәрб дөләтлиридики ширкәтләрниң дөләт билән болған мунасивити һәққидә тохтилип, мундақ деди: "ғәрбтики демократик дөләтләр базар игилики иқтисадий моделини асас қилған. Бу иқтисадий шәхсий игиликләргә, йәни ширкәтләргә дөләт биваситә арилишалмайду. Әркин риқабәт тәрғиб қилиниду. Әгәр ширкәтләр қанун түзүмләргә риайә қилған асаста мәшғулат қилса, баҗни вақтида тапшурса, башқа җәһәттин дөләтниң сиясити бойичә иш қилмайду. Лекин, хитайда аталмиш сотсиялистик базар игилики модели дөләт капитализм әндизиси йолға қоюлған болуп, дөләт қисмән җәһәттин шәхсий игиликкә йол қойсиму, муһим түр вә саһәләрдики базарни дөләт қоли билән монопол қиливалиду яки ширкәтләр күчлүк дөләтниң тизгинлишичә, һөкүмәт сияситигә бойсунған һалда һәрикәт қилиду. Ғәрб дөләтлири билән әң пәрқлиқ нуқтилидин бири, хитай дөлитиниң ташқи сияситигә таянған мәбләғ селиш пурсити вә имканийити дөләт тәрипидин қаттиқ башқурулидиған шәхсий ширкәтләргә берилмәктә. Мәсилән, хуавей ширкити билән телеграф саһәсидә һәмкарлиқ орнитиш охшаш бир вақитта хитай дөлити билән һәмкарлиқ орнитиштин дерәк бериду. Лекин самсуң ширкити билән һәмкарлиқ орнатқан болсиңиз, сиз пәқәтла бир ширкәт билән иш қилған болисиз."

Түркийәдики хитайға йеқин ахбарат васитилиридин "улусал қанал" телевизийәсиниң 25-сентәбирдики хәвиригә қариғанда, хитайниң баш консули: "хитай вә түркийәни 5G һәмкарлиқи кәм-күтисиз илгириләватиду," дәп баянат бәргән.

Түркийәниң хитай ширкәтлири билән болған мунасивитиниң күнсери йеқинлишиши америка вә шималий атлантик әһди тәшкилатидики иттипақдашлирини учур бихәтәрлики вә һәрбий һәмкарлиқ җәһәттин әндишиләндүриватқанлиқи мәлум болмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт