Türkiyening xitay shirketlirige béqinip qilishi ittipaqdashlirini bi'aram qilmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-10-13
Share
erdoghan-5G-heqqide.jpg Türkiye dölet re'isi rejep tayyip erdoghan 5G téxnikisini omumlashturush heqqide sözlimekte. 2020-Yili 10-féwral, türkiye.
RFA/Azigh

Amérika hökümiti shimaliy atlantik ehdi teshkilatigha eza döletlerni we sherqtiki ittipaqdashlirini xitayning jasusluq pa'aliyetlirige qarshi agahlandurup kéliwatqan bolup, uning ottura sherqtiki muhim ittipaqdishi hésablinidighan türkiyede xitay tesirining künséri éship bérishi amérika hökümitining qattiq naraziliqini qozghighan. Közetküchiler, iqtisadiy we siyasiy jehettin künséri xitaygha yéqinlishiwatqan türkiyening télégraf, téxnika we ul-mu'essese qurulushida xitaygha béqinip qilishi türkiye bilen gherb döletliri otturisidiki ziddiyetni téximu ulghaytiwétidu, dep qarimaqta. Amérika xitay télégraf shirketlirining jasusluq qilmishi seweblik künséri éship bériwatqan uchur bixeterliki tehditige qarshi ittipaqdashlirini derhal tedbir ilishqa chaqirmaqta.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayik pompéyo yéqinda was "Washin'gton közetküchisi" zhurnilining ziyaritini qobul qilghanda, türkiyening xu'awéy qatarliq télégraf shirketliri bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtilip, mundaq dégen: "Xitay kommunist partiyesining teminatini qobul qilishning choqum bedili bolidu. Aqiwette bu döletlerdiki kishilerning ehwali yamanlishidu. Bu peqet sherqi-jenubiy asiya yaki türkiye üchünla emes, amérika üchünmu oxshash."

Ziyaritimizni qobul qilghan koch uniwérsitéti xelq'ara siyaset bilimliri dokturanti yaqup muhemmet bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Türkiye amérikaning rayondiki eng chong ittipaqdishi bolushi süpiti bilen xitay bilen yéqinlashqanséri, amérikaning agahlandurush bérishi tebi'iy ehwal. Türkiye nuqtisidin élip éytqanda, iqtisadiy emeliyetchanliq we gi'o-istratégiye nuqtisidin ikkilinish mewjut. Xitayning hemkarliqining peqet iqtisad we soda jehettinla emes, bixeterlik we idé'ologiyelik ikenliki éniq. Türkiye xitay bilen bir sep bolup, özining eng yéqin, küchlük we uzun yilliq ittipaqdishi amérika bashliq gherb döletlirige qarshi turushi natayin. Lékin oxshash waqitta iqtisadiy krizis harpisida xitaydin kélidighan meblegh türlirige éhtiyaji bar. Bu nuqtilarni chiqish qilghanda, barghanséri démokratik qimmet qarishidin yiraqlishiwatqan we gherbning libéral iqtisadiy siyaset siziqidin chiqip kétip barghan türkiye hökümitige nisbeten, amérikaning türkiyeni agahlandurushi orunsiz emes. Türkiyening barghanséri xitay shirketlirige béqindi bolup qélishi, xitayning rayondiki küchini künsayin ashurup, amérikaning menpe'etige körünerlik ziyan élip kélishi mumkin. Uning sirtida shimali atlantik ehdi teshkilatining ezasi bolghan, uzun yillardin béri yawropa ittipaqigha kirish arzusi bolghan bir döletning, xelq'araliq sehnide hakimmutleq qimmet qarashlirini terghib qiliwatqan bir diktator dölet bilen hemkarliq ornitishi we béqinip qélishi türkiye hökümiti üchün hem xelq'araliq sehnide hem dölet ichide bésim élip kélidu, kéliwatidu. Türkiyening iqtisadiy menpe'et we xelq'araliq ikki chong qutup arisidiki ikkilinishi, amérika we xitay arisidiki hökümranliq talishish jéngining bir misali bolalaydu."

Mayik pompéyu türkiyening xitay shirketliri bilen bolghan béqindiliqining ittipaqdashlar otturisidiki herbiy munasiwetke selbiy tesir körsitidighanliqini tekitlep: "Xitay shirketliri uchurlarni döletke béridu. Biz amérikaning menpe'etini qoghdishimiz kérek. Bu mesile türkiye bilen amérika otturisidiki herbiy munasiwetke selbiy tesir körsitidu" dégen. Jumhuriyetchi senator jonsun, 23 séntebir "Washin'gton közetküchisi" zhurnilida söz qilghanda, amérikaliq istratégiyechilerning amérika eskerlirining adanadiki injirlik herbiy bazisidin chékinip chiqish éhtimaligha teyyarliq körüwatqanliqini bildürgen bolup, senator türkiye dölet re'isi erdoghan heqqide toxtilip: "Mangghan yoli toghra emes, türkiyediki mewjutluqimiz tehdit astida" dégen.

Dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri ilshat hesen ependim bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Türkiyedek shimaliy atlantik ehdi teshkilatigha eza bir döletning amérikagha tehdit shekillendürüwatqan xitay bilen yéqinlishishi xitayning jasusluq téléfon üsküniliri we yumshaq détallirining türkiyege kirishige erkin yol ichip béridu. Bu peqet türkiyegila emes, türkiye bilen birge sh a e t we amérikaghimu tehdit shekillendürüwatidu. Pompéyoning türkiyeni agahlandurushining meqsiti türkiyening xitay bilen yéqinliship, amérika we gherbining téxnikisini xitayning türkiye arqiliq paydilinip kétishining aldini ilish. Shimali atlantik ehdi teshkilati kommunist sowét rusiyesige qarshi qurulghan. Bügün amérika türkiyening amérika bilen bir septe xitay kommunistlirigha qarshi küresh qilishini telep qilidu. Türkiye buningdin yiraqlashsa, shimali atlantik ehdi teshkilatidiki ezaliq salahiyiti muzakire qilinidu. Chünki shi a e t gha amérikaning herbiy esliheliri we yuqiri téxnikisi gireleshken. Xitay amérikadin oghriliyalmighan téxnikini türkiye arqiliq oghrilashqa tirishishi momkin."

Türkiyening télégraf we téxnika jehettin xitaygha bolghan éhtiyajining künséri éshishi we arqimu-arqa imzalan'ghan télégraf kélishimnamiliri künséri diqqet qozghimaqta. "Milliyet" gézitining xewirige qarighanda, türkiyediki eng chong télégraf shériki türksel féwralda yanfon yumshaq détalliri mu'essesisini ishlitish üchün xu'awéy bilen kélishim imzalighan. Türksel, yumshaq détal dukini arqiliq saqlighuch xizmiti bilen teminleydighan xu'awéy yanfon xizmetliri "HMS" sistémisini ishletken tunji chet'ellik télégraf shirkiti bolup, axbaratchilarni kütüwélish yighinida söz qilghan türkselning diréktori murat erkan bu yil aprél éyidin 2021-yilining axirighiche "HMS" sistémisini ishletkili bolidighan bir milyon qol téléfon sétishni nishan qilghanliqini éytqan.

Tonulghan zhurnalist güntay shimshek "Xewer türk" gézitidiki "Xitayning xu'awéy munaziriside türkiye qeyerde?" namliq yazmisida ismini ashkarilimighan türkiyediki télégraf kespide belgilik tesirge ige birining: "Biz dölet bolush süpitimiz bilen tijaritimizge qaraymiz. Hazir türkiyening télégraf ponkiti üskünisining 75 pirsenti, yadroluq tor sistémisining 50 pirsenti xu'awéy shirkitining mehsulati. Buni amérikaning gépi bilen özgertelmeymiz," dégenlikini tilgha alghan.

Qol téléfon shirketlirining bazar péyigha munasiwetlik statistikilargha qarighanda, türkiyede xu'awéy we shyawméyning bazar pay nisbitining künséri éshiwatqan bolup, may éyida xu'awéy 13.61 Pirsent, shyawméy bolsa 6.81 Pirsent ülüshni igiligen.

Ziyaritimiz dawamida yaqup muhemmet, xitay shirketliri bilen gherb döletliridiki shirketlerning dölet bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Gherbtiki démokratik döletler bazar igiliki iqtisadiy modélini asas qilghan. Bu iqtisadiy shexsiy igiliklerge, yeni shirketlerge dölet biwasite arilishalmaydu. Erkin riqabet terghib qilinidu. Eger shirketler qanun tüzümlerge ri'aye qilghan asasta meshghulat qilsa, bajni waqtida tapshursa, bashqa jehettin döletning siyasiti boyiche ish qilmaydu. Lékin, xitayda atalmish sotsiyalistik bazar igiliki modéli dölet kapitalizm endizisi yolgha qoyulghan bolup, dölet qismen jehettin shexsiy igilikke yol qoysimu, muhim tür we sahelerdiki bazarni dölet qoli bilen monopol qiliwalidu yaki shirketler küchlük döletning tizginlishiche, hökümet siyasitige boysun'ghan halda heriket qilidu. Gherb döletliri bilen eng perqliq nuqtilidin biri, xitay dölitining tashqi siyasitige tayan'ghan meblegh sélish pursiti we imkaniyiti dölet teripidin qattiq bashqurulidighan shexsiy shirketlerge bérilmekte. Mesilen, xu'awéy shirkiti bilen télégraf saheside hemkarliq ornitish oxshash bir waqitta xitay döliti bilen hemkarliq ornitishtin dérek béridu. Lékin samsung shirkiti bilen hemkarliq ornatqan bolsingiz, siz peqetla bir shirket bilen ish qilghan bolisiz."

Türkiyediki xitaygha yéqin axbarat wasitiliridin "Ulusal qanal" téléwiziyesining 25-séntebirdiki xewirige qarighanda, xitayning bash konsuli: "Xitay we türkiyeni 5G hemkarliqi kem-kütisiz ilgirilewatidu," dep bayanat bergen.

Türkiyening xitay shirketliri bilen bolghan munasiwitining künséri yéqinlishishi amérika we shimaliy atlantik ehdi teshkilatidiki ittipaqdashlirini uchur bixeterliki we herbiy hemkarliq jehettin endishilendüriwatqanliqi melum bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.