Xitay tili öginish dolquni "Bir yol bir belwagh" qurulushi teshwiqatining muqeddimisimu?

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2019-11-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Imam xatip mektepliride xitay tili dersliri bashlidi. 2019-Yili küz, istanbul türkiye.
Imam xatip mektepliride xitay tili dersliri bashlidi. 2019-Yili küz, istanbul türkiye.
RFA/Azigh

Yéqinqi yillardin buyan türkiye-xitay munasiwetlirining küchiyishige egiship türkiyede xitay tili we xitay medeniyitige bolghan qiziqish künséri ashmaqta. Biraq türkiyening herqaysi jaylirida ichiliwatqan xitay tili kursliri, dölet memurlirining hökümet teripidin xitay tili öginishke qiziqturulishi yaki dölet igidarliqidiki mekteplerge xitay tilining zörür ders süpitide kirgüzülüshi yuqiriqi mesilining normal bir ijtima'iy hadise ikenlikige bolghan gumanning küchiyishige seweb bolmaqta.

Fikriyet, anadolu azhansi qatarliq türkiyediki axbarat organlirining xewer qilishiche, türkiye ma'arip ministirliqi 2019-2020-oqush yilida imam xatip mektepliride xitay tilini ders programmisigha qoshqan. Anadolu azhansining xewirige qarighanda, mektepte oqughuchilargha xitay tili ögitishtin bashqa medeniyet künliri, xitay tili musabiqiliri, xitay uniwérsitétliridin kelgen hey'etler we tijaretchilerning ziyaretliri we her xil medeniyet pa'aliyetliri ötküzülidiken.

Yuqiriqidek türkiye we xitay hökümitining resmiy yaki uniwérsitétlar wasitisi bilen ishqa éshiwatqan ma'arip sahesidiki hemkarliqlarning köp salmiqi türk oqughuchilarning xitay tili we medeniyiti öginishige merkezleshkendin bashqa siyasiy teshwiqatningmu muhim salmaqni igilewatqanliqi melum.

DHA Xewerchilikining xewer qilishiche, istanbul gidik uniwérsitéti bilen lenju uniwérsitéti otturisida ma'arip kélishimi imzalan'ghan bolup, tunji pa'aliyiti "Bir yol bir belwagh" siyasiti toghrisida iken.

"Hörriyet" gézitining xewirige qarighanda, türkiyege xitaydin kelgen sayahetchiler 2018-yili 400 minggha yetken bolup, ötken yilgha qarighanda 60 pirsent ashqan. Bu munasiwet bilen türkiyede xitay tili öginish qizghinliqi küchiyishke bashlighan. Közetküchlerning qarishiche, xitay hökümiti xitay tili yaki medeniyitige bolghan qiziqishtin paydilinip türkiyediki béqindi ilmiy organlirini ishqa sélip, "Bir yol bir belwagh" qurulushigha oxshash siyasiy nishanlirini teshwiq qilmaqta iken.

Bu heqtiki so'allargha jawab tépish üchün doktor erkin ekrem ependimni ziyaret qilduq. Erkin ekrem "Xitay hökümiti xitay tili öginish dolqunidin paydilinip siyasiy teshwiqatini kücheytiwatamdu? bu ehwal türkiyediki Uyghurlarning siyasiy pa'aliyetlirige qandaq tesir körsitidu?" dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:

"Xitay 2009-yili 'ürümchi weqesi' de bir nersini chüshendi. Türkiyede Uyghurlarni qollaydighan, xitayni yaxshi körmeydighan bir ehwalning mewjutluqini, xitay obrazining yaxshi emeslikini perq qildi. Uningdin kiyin türkiyede xitayning obrazini tüzitish layihisi bilen heriketke ötti. Mesilen, 10 yil burun türkiyening dölet radiyo-téliwiziye qurulushliri (TRT, andolu azhansi dégendek) bilen kélishim tüzüshke bashlidi. TRT Bilen höjjetlik filim ishlep xitayni türkiyege tonushturuwatidu. Uningdin bashqa xitayning kungzi institutlirini türkiye uniwérsitétlirida qurushqa tirishti. Gerche bek kölemliship ketmigen bolsimu, hazir türkiyede 4-5 kungzi instituti bar. Bu yerlerde xitay medeniyiti we tili ögitiliwatidu. Türkiye-xitay munasiwetliri yéqinlashqan 2015-yilidin béri türkiyedimu xitaygha bolghan qiziqishlar kücheydi. Oqughuchilarning ichidin xitayche ögensek, xitayda ishlisek yaki xitay-türkiye otturisida tijaret bilen shughullansaq paydisi bolidiken dégenler boldi. Xitaymu türkiyege oqush mukapati bérish türlirini köpeytti. 1990-Yillirining otturiliridin biri xitaygha 3 mingdin köp oqughuchi barghan boldi. Xitayning küchiyishi bilen türkiyede xitay tili we medeniyitige qiziqish bashlandi, lékin keng kölemlik halgha kélelmidi. Bundaq ehwal tebi'iy halda Uyghurlarning pa'aliyitige we teshkilatlarning tereqqiyatigha tosalghu bolidu. Türkiyede Uyghurlargha qarita cheklimiler bolushimu momkin. Qanuni bir cheklime bolmisimu, ijtima'iy xaraktérlik cheklimiler bolushi momkin. Mesilen Uyghur dawasini qollimasliq dégendek. Chünki hökümet Uyghur mesilisidin yiraq turuwatidu. Bundaq ehwalda xitay bilen yéqinlashqan bezi jem'iyetler yaki tijaret guruhlar Uyghurlardin yiraq turushqa tirishidu. Bu seweblik Uyghur teshkilatliri yéngi we bashqiche charilerni tépishqa mejbur qiliwatidu."

Xitay tili we medeniyitini türkiyede tonutush, bu arqiliq siyasiy teshwiqatini qanat yaydurush xitay hökümitining siyasiy pa'aliyetliridimu eks etmekte. Hetta xitay hökümitining uniwérsitétta xitay tilini tallap oqughan oqughuchilargha oqush mukapat puli bérish arqiliq bu teshwiqatni téximu kücheytiwatqanliqi melum bolmaqta. "Axsham géziti" ning xewer qilishiche, xitayning istanbul bash konsuli süy wéy türk oqughuchilirining eqilliq ikenlikini, xitaychini tézla öginiwalidighanliqini, "Bir belwagh bir yol" qurulushining türkiye we xitay munasiwitini téximu tereqqiy qilduridighanliqini éytqan. Bir nechche ay burun xitay hökümitining enqerediki bash konsuli déng limu xitay hökümiti iqtisadiy jehettin yardem qilghan "18-Nöwetlik uniwérsitét oqughuchiliri xitay tili musabiqisi" ning échilishida söz qilip: "Téximu köp türk yashlirining xitay tili öginip, ikki dölet otturisidiki hemkarliqning küchiyishige töhpe qoshushini ümid qilimen," dégenidi.

Ottura sherq téxnik uniwérsitétining torbétidin igilishimizche, 15-noyabir küni shyamén we ottura sherq téxnik uniwérsitétigha qarashliq kungzi instituti birliship "Bir yol bir belwagh" qurulushi heqqide yighin chaqirghan. Enqerediki xitay elchixanisining tiwittér hésabida éytilishiche, xitayning medeniyet elchisi shé ruling mezkur yighinda söz qilip mundaq dégen: "On yilliq kechmishke ige xitay ma'aripi bilen tonulghan ottura sherq téxnik uniwérsitéti kungzi instituti 'bir yol bir belwagh' qurulushi üchün xitayche paranglishalaydighan xadim yétishtürüp chiqiwatidu. Hemkarliqimiz ilgiriligenséri döletler otturisidiki öz ara payda yetküzidighan layiheler köpiyip, téximu paydiliq bolidu."

Xitay hökümitining siyasiy we iqtisadiy jehettin her xil usullarni qollinip xitay tili we xitay medeniyitini türkiyede tarqitishi, bu arqiliq bir "Yol bir belwagh" qurulushini teshwiq qilishi közetküchlerning diqqitini qozghimaqta. Xitay ma'arip sistémisida Uyghur tili chekliniwatqan, yighiwélish lagérlirida mejburiy xitay tili ögitiliwatqan bügünkidek weziyette türkiye we ottura sherq rayonlirida xitay tili we medeniyiti arqiliq "Bir yol bir belwagh" qurulushi teshwiq qilishi munazirige seweb bolmaqta. Bu heqtiki qarashlirini ortaqlishish üchün Uyghur akadémiyesining ijra'iye re'isi abdulhemit qaraxan ependimni ziyaret qilduq.

Qaraxan ependim bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Hemmimizge melum boluwatqinidek, xitay 2017-yilidin bashlap Uyghur qatarliq sherqi türkistanliqlarning tilini, milliy medeniyitini, örp-aditini cheklep, ulargha qarita jaza lagéri yolgha qoyuwatqan, irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan peytte musulman we türk dunyasigha nisbeten özini iqtisadiy jehettin qutquzghuchi we yardem bergüchi qilip tonutuwatidu. Buning bilen birlikte xitay tili we medeniyitini keng kölemde yéyiwatidu. Bu xil ehwal astida türk we musulman dunyasidiki dölet erbabliri we sodigerler öz dölitining iqtisadini küchlendürüsh, xitay bilen bolghan tijaritini rawajlandurush meqsitide xitay tili we medeniyitige bolghan qiziqishni kücheytiwatidu we 'bir yol bir belwagh' qurulushigha aktip awaz qoshuwatidu. Bu u döletlerge éghir balayi'apet élip kélish bilen birlikte öz dölitining milliy menpe'eti we xelqining istiqbalini közligen bir qisim musulman we türk tetqiqatchilarni endishige salidu."

Toluq bet