40 Dölet qanunshunasliri xitayni Uyghurlargha qaratqan kishilik hoquq depsendichiliklirini toxtitishqa chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022-05-24
Share
40 Dölet qanunshunasliri xitayni Uyghurlargha qaratqan kishilik hoquq depsendichiliklirini toxtitishqa chaqirdi “Kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi” dégen témidiki yighinda xelq'ara qanunshunaslar jem'iyiti bash katipi nejati jeylan ependi sözde. 2022-Yili may, türkiye.
Photo: RFA

Merkizi istanbulgha jaylashqan xelq'ara qanunshunaslar birliki jem'iyitining uyushturushi we konya sheherlik hökümetning qollap-quwwetlishi bilen 20-22-may künliri türkiyening konya shehiride “Kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi” dégen témida muhakime yighini ötküzüldi.

Bu yighin'gha 40 dölettin qanunshunaslar, adwokatlar we ijtima'iy teshkilat rehberliri bolup 250 etrapida kishi qatnashti. Yighinda Uyghurlar uchrawatqan her türlük kishilik hoquq depsendichilikliri we insaniyetke qarshi jinayetler mesilisi tilgha élinip, yighin xulasisi süpitide xitayning Uyghurlargha qaratqan kishilik hoquqni öz ichige alghan herxil depsendichiliklirini toxtishi we xelq'araning bu mesilisige köngül bölüshi chaqirildi.

Uyghurlargha wakaliten xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetullah oghuzxan teklip bilen qatnashti we yighinda söz qilip Uyghurlar mesilisini küntertipke keltürdi.

Yighinda xelq'ara adalet, qanun we kishilik hoquq depsendichiliklirige munasiwetlik mesililer muzakire qilindi.

“Kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi” dégen témidiki yighinda xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetullah oghuzxan sözlimekte. 2022-Yili may, türkiye.
“Kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi” dégen témidiki yighinda xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetullah oghuzxan sözlimekte. 2022-Yili may, türkiye.
RFA/Arslan

Yighinning échilish murasimida söz qilghan xelq'ara qanunshunaslar jem'iyitining bash katipi néjati jeylan ependi: “Sherqiy türkistan qatarliq köpligen islam rayonlirida insanlar zulumgha uchrawatidu, birleshken döletler teshkilati bu zulumgha süküt qiliwatidu, bu xil zulum we her xil weqeler dunya miqyasida éghir derijide adaletsizlik mesilisi peyda qilmaqta”, dédi.

Yighin riyasetchisi mexmut osman'oghli ependi, Uyghurlar mesilisi toghrisida söz qilip mundaq dédi: “Yalghuz bizningla emes silerningmu meniwi béghinglar bolghan we dunya heqiqiy menide köngül bölmeywatqan bir dewayimiz bar. U bolsimu sherqiy türkistan dewasidur, xitay assimilyatsiye siyasiti da'irisi ichide shinjang dégen bir atalghu bilen atiwalghan bolsimu, u yer sherqiy türksitandur, men ‛shinjang emes sherqiy türkistan‚ dégen témida bir maqale yazghanidim. Sherqiy türkistan kürishi qiyin bir küreshtur, sherqiy türkistanliqlar yillardin buyan zulum astida assimilyatsiye siyasitige duch kéliwatidu, buning sewebi bolsa, sherqiy türkistandiki néfit we tebi'iy bayliqlarning xitayning mustemlikisidin chiqip ketmesliki üchündur”.

Yighinda söz qilghan xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatliri birliki re'isi hidayetullah oghuzxan, Uyghurlarning qisqiche tarixi, sherqiy türkistanning jughrapiyelik orni we ehmiyiti, yer üsti we yer asti bayliqliri shundaqla bügünki künde assimilyatsiye we irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqi toghrisida toxtaldi.

Hidayetulla oghuzxan sözining axirida islam dunyasini Uyghurlargha köngül bölmey sükütte turuwatqanliq bilen tenqid qildi.

“Kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi” dégen témidiki yighindin körünüsh. 2022-Yili may, türkiye.
“Kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi” dégen témidiki yighindin körünüsh. 2022-Yili may, türkiye.
RFA/Arslan

U sözide yene islam dunyasini Uyghurlar mesilisini qollashqa chaqiriq qilip mundaq dédi: “Xitayning 69 döletni bir-birige tutashturidighan we nechche milyard dollarliq meblegh sélin'ghan yipek yoli pilani sherqiy türkistan zéminini yanjip qanitip ötidu, bu weziyetke islam dunyasining süküt qilishi bizni qayghugha salidu. Biz sherqiy türkistan mesilisining ishghal qiliwélin'ghan islam dunyasining bir parchisi dep étirap qilinishini we islam dunyasining sherqiy türkistan mesilisini qollap-quwwetlishini, sherqiy türkistan xelqining yénida turushini, pütün islam döletliride Uyghurlargha munasiwetlik yighin we pa'aliyetlerning orunlashturulushini telep qilimiz”.

3 Kün dawam qilghan yighin axirida yighinning xulase doklati élan qilindi. Xulase doklatini xelq'ara qanunshunaslar birlikining mu'awin bash katipi proféssor doktur mehmet refik qorqusiz ependi oqup ötti.

Xulase doklatida pütün dunyada ijtima'iy adaletni berpa qilishning ehmiyiti, qanun bilen idare qilish, xelq'ara kélishim we shertnamilerni ijra qilish, kishilik hoquq we xelq'ara qanunning rolini jari qildurushni kapaletke ige qilish, sherqiy türkistandiki her türlük kishilik hoquq depsendichiliklirini derhal toxtitish kérekliki tekitlendi.

Biz bu bu yighin we Uyghurlar mesilisi toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün mezkur yighinni uyushturghan xelq'ara qanunshunaslar birliki jem'iyitining bash katipi néjati jeylan ependi bilen söhbet élip barduq.

Néjati jeylan ependi, Uyghurlar toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Xitay sherqiy türkistanda xelq'ara qanunni depsende qilip, naheq bir shekilde sherqiy türkistan zéminini pütünley ishghal qildi we irqiy qirghinchiliq yürgüzüp insaniyetke qarshi jinayet sadir qilmaqta, milyonlighan sherqiy türkistanliqni jaza lagérlirigha we türmilerge qamap quyuwatidu, xitayning, sherqiy türkistandiki zulum, qiyin-qistaq we heq-hoquq depsendichiliklirige pütün dunya süküt bilen qarap turuwatidu. B d t we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri bu kishilik hoquq depsendichiliklerni körmeske séliwatidu, sherqiy türksitanliqlar bizning qérindashlirimizdur, ularning allaning insan'gha tughulushtin ata qilghan, jan, mal, eqil, izzet-abruy we din'gha oxshash insan üchün hayati qedir-qimmetke ige bolghan asasiy heq-hoquqliri xitay teripidin depsende qilinmaqta, qiyin-qistaq we zulum dawamlashmaqta”.

Néjati jeylan ependi sözide yene bu qétimqi yighinda Uyghurlarning kishilik hoquq depsendichilikige xatime bérilishi üchün dunya jama'itige chaqiriq qilin'ghanliqini bildürüp mundaq dédi: “Biz xelq'ara qanunshunaslar birliki bolush süpitimiz bilen, ‛kishilik hoquq we xelq'ara adalet chaqiriqi‚ témidiki yighinda, sherqiy türkistandiki her türlük kishilik hoquq depsendichiliklerning derhal toxtitilishini telep qilidighanliqimizni bu qétimqi yighinning xulase doklatida élan qilduq. Sherqiy türkistanning musteqilliqi we azadliqining eng qisqa waqit ichide royapqa chiqishigha tilekdashliq bildürimen”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet