Парламент әзаси абдулқадир қарадуман: “хитай уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ елип бармақта”

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021.03.18
Парламент әзаси абдулқадир қарадуман: “хитай уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ елип бармақта” Түркийәдики “саадәт” партийәсидин болған парламент әзаси абдулқадир қарадуман әпәнди 16-март күни түркийә парламентидики омумий йиғинда сөз қилмақта
Erkin Tarim

Хитайниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан бесим сияситиниң америка һөкүмити, канада вә голландийә парламентлири тәрипидин бирдәк “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекитилгәнлики, шуниң билән бирликтә йәнә бир қисим явропа дөләтлириниң хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини арқа-арқидин парламентлирида оттуриға қоюши вә әйиблиши түркийәдиму күчлүк тәсир пәйда қилмақта. 

Мушундақ бир пәйттә түркийә парламентидики һәр қайси сиясий партийәләргә мәнсуп парламент әзалири арқа-арқидин парламенттики омумий йиғинда нутуқ сөзләп, хитайни тәнқит қилиш билән бирликтә түркийә һөкүмитини “хитайдин қорқма, аллаһдин қорқ” дәп тәнқит қилмақта. Түркийәдики “саадәт” партийәсидин болған парламент әзаси абдулқадир қарадуман әпәнди 16-март күни түркийә парламентидики омумий йиғинда сөз қилип, хитайниң уйғурларға  елип бериватқан сияситиниң ирқий қирғинчилиқ икәнликини, түркийә һөкүмитиниң хитайдин қорқуп сүкүттә туруватқанлиқини, һөкүмәтниң хитайдин қорқмай аллаһдин қорқуши керәкликини тәкитлиди. 

У сөзини мундақ башлиди: “һөрмәтлик достлар, һөкүмәт кишилик һоқуқини тәкитләватқан бүгүнки күндә бир мәсилини оттуриға қоймақчимән. Шәрқий түркистан дәп бир җай бар, биләмсиләр? уйғур түрклири, хитай вә җаза лагерлири  дегән аталғулар силәргә немиләрни хатирлитиватиду? хитай шәрқий түркистанда узун йиллардин буян ирқий қирғинчилиқ елип бериватиду. Хитай әқил вә мәнтиққа сиғмайдиған, инсан қелипидин чиққан зулумларни елип бериватиду, дуня җамаәтчиликигә җаза лагерлирини ‛тәрбийәләш мәркизи‚ дәп тонуштуруватиду. Җаза лагерлирида 3 милйон уйғур солақлиқ. Хитай шәрқий түркистанда қирғинчилиқ, халиғанчә өлүм җазаси бериш, тутқун қилиш вә ханим-қизларға басқунчилиқ қилиш җинайәтлирини системилиқ һалда елип бармақта.” 

У нутуқида уйғурларниң тез сүрәттә ассимилатсийә қилиниватқанлиқини баян қилип мундақ деди: “уйғур тилиниң чәклиниши билән күлтүр җәһәттин ассимилатсийә қилиш нәтиҗисидә шәрқий түркистанлиқлар ассимилатсийә қилинмақта. Уйғурларниң башқа районларға көчүрүлүши, хитайларниң шәрқий түркистанға йәрләштүрүлүши билән шәрқий түркистан тездин хитайлаштурулуватиду. Хитайниң бу қилмишлири узундин буян системилиқ һалда елип берилмақта.” 

Саадәт партийәсидин болған парламент әзаси абдулқадир қарадуман әпәнди  уйғурлар учраватқан бу зулумни көрмәсликкә селиватқан түркийә һөкүмитини қаттиқ тәнқит қилип, мундақ деди: “хитай уйғурларға елип бериватқан бу зулумни пүтүн дуня көрүватиду. Өткән йили бирләшкән дөләтләр тәшкилатида бу һәқтә ортақ бир тәклип лайиһәси оттуриға қоюлди. Буниңға 39 дөләт қол қойған болсиму, әмма түркийә һөкүмити сүкүттә турувалди. Биз буни қаттиқ әйибләймиз. Ата-анисидин хәвәр алалмиған шәрқий түркистанлиқ яшлар хитай әлчиханиси алдида намайиш қилғанда, улар сақчиларниң тосқунлуқиға учриди, бу дөлитимиз үчүн номус қилишқа тегишлик бир иш. Түркийә һөкүмити хитайдин һесаб соримай, уйғурлардин һесаб сораватиду. Бизниң диний етиқадимизда мәзлум, езилгән хәлқләрни қоллаш әқидиси мәвҗут.” 

Парламент әзаси абдулқадир қарадуман әпәнди 16-март күни түркийә парламентидики омумий йиғинда қилған сөзини мундақ ахирлаштурди:    “хитайниң уйғурларға елип барған зулуми алдида қачанғичә сүкүттә турисиләр? һеч қандақ тиҗарәт вә мәнпәәт бу сүкүттә турушниң сәвәби болалмайду. Һөкүмәт сүкүттә турувалсиму, түркийә дөлити мәзлумларниң панаһлиниш йери. Биз бу зулум алдида һечқачан сүкүттә турмаймиз. Һәммә сорунда шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримизниң авази болушни давам қилимиз. Һөкүмәтниң бу хил җим турувелиши әлвәттә тарихқа йезилиду. Мән әң ахирида шуни демәкчимәнки, зулум алдида сүкүттә турмаңлар, хитайдин әмәс, аллаһдин қорқуңлар.” 

Түркийә парламентида һакимийәт бешидики ақ партийәни қоллаватқан милләтчи һәрикәт партийәсиниң сиртидики барлиқ партийәләрниң парламент әзалири арқа-арқидин сөз елип, уйғурларниң һазирқи еғир вәзийитини оттуриға қоюш билән бирликтә түркийә һөкүмитини қаттиқ тәнқит қилмақта. Буниң түркийә һөкүмитигә қандақ тәсири болуши мумкин? қәһрәман мараштики сүтчү имам университети диний илимләр кәспи оқутқучиси, дуня имамлар кеңишиниң әзаси  алимҗан боғда әпәнди зңяритимизни қобул қилип, буниң һөкүмәткә бесим пәйда қиливатқанлиқини, келәчәктә сүкүтни бузуш иһтимали барлиқини баян қилди. 

Саадәт партийәси бурундин тартип уйғур мәсилисигә көңүл бөлүп келиватқан партийәләрдин бири. Мәзкур партийәниң қурғучиси түркийәниң сабиқ баш министири мәрһум нәҗмәттин әрбақан 1984-йилидин тартип түркийә парламентида изчил һалда уйғур мәсилисини оттуриға қоюп кәлгән иди. Мәзкур партийә “5-июл үрүмчи қирғинчилиқи” йүз бәргәндә, хитайға наразилиқ билдүрүп 2009-йили 7-айда истанбулда 20 миң киши қатнашқан зор наразилиқ намайиши уюштурғаниди. Бу партийә һазирму парламентта давамлиқ уйғур мәсилисини оттуриға қоймақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.