Parlamént ezasi abdulqadir qaraduman: “Xitay Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq élip barmaqta”

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021.03.18
Parlamént ezasi abdulqadir qaraduman: “Xitay Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq élip barmaqta” Türkiyediki “Sa'adet” partiyesidin bolghan parlamént ezasi abdulqadir qaraduman ependi 16-mart küni türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda söz qilmaqta
Erkin Tarim

Xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan bésim siyasitining amérika hökümiti, kanada we gollandiye parlaméntliri teripidin birdek “Irqiy qirghinchiliq” dep békitilgenliki, shuning bilen birlikte yene bir qisim yawropa döletlirining xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitini arqa-arqidin parlaméntlirida otturigha qoyushi we eyiblishi türkiyedimu küchlük tesir peyda qilmaqta. 

Mushundaq bir peytte türkiye parlaméntidiki her qaysi siyasiy partiyelerge mensup parlamént ezaliri arqa-arqidin parlaménttiki omumiy yighinda nutuq sözlep, xitayni tenqit qilish bilen birlikte türkiye hökümitini “Xitaydin qorqma, allahdin qorq” dep tenqit qilmaqta. Türkiyediki “Sa'adet” partiyesidin bolghan parlamént ezasi abdulqadir qaraduman ependi 16-mart küni türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda söz qilip, xitayning Uyghurlargha  élip bériwatqan siyasitining irqiy qirghinchiliq ikenlikini, türkiye hökümitining xitaydin qorqup sükütte turuwatqanliqini, hökümetning xitaydin qorqmay allahdin qorqushi kéreklikini tekitlidi. 

U sözini mundaq bashlidi: “Hörmetlik dostlar, hökümet kishilik hoquqini tekitlewatqan bügünki künde bir mesilini otturigha qoymaqchimen. Sherqiy türkistan dep bir jay bar, bilemsiler? Uyghur türkliri, xitay we jaza lagérliri  dégen atalghular silerge némilerni xatirlitiwatidu? xitay sherqiy türkistanda uzun yillardin buyan irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu. Xitay eqil we mentiqqa sighmaydighan, insan qélipidin chiqqan zulumlarni élip bériwatidu, dunya jama'etchilikige jaza lagérlirini ‛terbiyelesh merkizi‚ dep tonushturuwatidu. Jaza lagérlirida 3 milyon Uyghur solaqliq. Xitay sherqiy türkistanda qirghinchiliq, xalighanche ölüm jazasi bérish, tutqun qilish we xanim-qizlargha basqunchiliq qilish jinayetlirini sistémiliq halda élip barmaqta.” 

U nutuqida Uyghurlarning téz sür'ette assimilatsiye qiliniwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Uyghur tilining cheklinishi bilen kültür jehettin assimilatsiye qilish netijiside sherqiy türkistanliqlar assimilatsiye qilinmaqta. Uyghurlarning bashqa rayonlargha köchürülüshi, xitaylarning sherqiy türkistan'gha yerleshtürülüshi bilen sherqiy türkistan tézdin xitaylashturuluwatidu. Xitayning bu qilmishliri uzundin buyan sistémiliq halda élip bérilmaqta.” 

Sa'adet partiyesidin bolghan parlamént ezasi abdulqadir qaraduman ependi  Uyghurlar uchrawatqan bu zulumni körmeslikke séliwatqan türkiye hökümitini qattiq tenqit qilip, mundaq dédi: “Xitay Uyghurlargha élip bériwatqan bu zulumni pütün dunya körüwatidu. Ötken yili birleshken döletler teshkilatida bu heqte ortaq bir teklip layihesi otturigha qoyuldi. Buninggha 39 dölet qol qoyghan bolsimu, emma türkiye hökümiti sükütte turuwaldi. Biz buni qattiq eyibleymiz. Ata-anisidin xewer alalmighan sherqiy türkistanliq yashlar xitay elchixanisi aldida namayish qilghanda, ular saqchilarning tosqunluqigha uchridi, bu dölitimiz üchün nomus qilishqa tégishlik bir ish. Türkiye hökümiti xitaydin hésab sorimay, Uyghurlardin hésab sorawatidu. Bizning diniy étiqadimizda mezlum, ézilgen xelqlerni qollash eqidisi mewjut.” 

Parlamént ezasi abdulqadir qaraduman ependi 16-mart küni türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda qilghan sözini mundaq axirlashturdi:    “Xitayning Uyghurlargha élip barghan zulumi aldida qachan'ghiche sükütte turisiler? héch qandaq tijaret we menpe'et bu sükütte turushning sewebi bolalmaydu. Hökümet sükütte turuwalsimu, türkiye döliti mezlumlarning panahlinish yéri. Biz bu zulum aldida héchqachan sükütte turmaymiz. Hemme sorunda sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning awazi bolushni dawam qilimiz. Hökümetning bu xil jim turuwélishi elwette tarixqa yézilidu. Men eng axirida shuni démekchimenki, zulum aldida sükütte turmanglar, xitaydin emes, allahdin qorqunglar.” 

Türkiye parlaméntida hakimiyet béshidiki aq partiyeni qollawatqan milletchi heriket partiyesining sirtidiki barliq partiyelerning parlamént ezaliri arqa-arqidin söz élip, Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini otturigha qoyush bilen birlikte türkiye hökümitini qattiq tenqit qilmaqta. Buning türkiye hökümitige qandaq tesiri bolushi mumkin? qehreman marashtiki sütchü imam uniwérsitéti diniy ilimler kespi oqutquchisi, dunya imamlar kéngishining ezasi  alimjan boghda ependi zngyaritimizni qobul qilip, buning hökümetke bésim peyda qiliwatqanliqini, kélechekte sükütni buzush ihtimali barliqini bayan qildi. 

Sa'adet partiyesi burundin tartip Uyghur mesilisige köngül bölüp kéliwatqan partiyelerdin biri. Mezkur partiyening qurghuchisi türkiyening sabiq bash ministiri merhum nejmettin erbaqan 1984-yilidin tartip türkiye parlaméntida izchil halda Uyghur mesilisini otturigha qoyup kelgen idi. Mezkur partiye “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” yüz bergende, xitaygha naraziliq bildürüp 2009-yili 7-ayda istanbulda 20 ming kishi qatnashqan zor naraziliq namayishi uyushturghanidi. Bu partiye hazirmu parlaméntta dawamliq Uyghur mesilisini otturigha qoymaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.