Éli éhsan chéchek ependi: “Türkiyening 81 wilayitide ‛kök bayraq ésish‚ pa'aliyiti ötküzdüm”

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2022-01-19
Share
Éli éhsan chéchek ependi: “Türkiyening 81 wilayitide ‛kök bayraq ésish‚ pa'aliyiti ötküzdüm”
Photo: RFA

Baliliq chaghliridin tartip sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüp kéliwatqan éli éhsan chéchek ependi 2017-yili jaza lagérliri mesilisi otturigha chiqqandin kéyin, türkiyening 81 wilayitide “Kök bayraq ésish” pa'aliyiti ötküzüsh arqiliq Uyghurlarning éghir weziyitini anglitishqa tiriship kelgen. U ziyaritimizni qobul qilip, özining ijtima'iy taratqulardin aktip paydilinish we “Kök bayraq ésish” arqiliq Uyghurlarning hazirqi éghir ehwalini anglitip zor muweppiqiyetlerni qolgha keltürgenlikini ilgiri sürdi.

Éli éhsan chéchek ependi aldi bilen özini qisqiche tonushturup mundaq dédi: “Men 1966-yilida antalyaning qash kentining kemer yézisida dunyagha keldim. 8 Perzentlik bir a'ilening 6-balisimen. Chanaqqel'e pédagogika inistitutini püttürdüm. 35 Yildin buyan antaliye ma'arip idariside teptishlik wezipisini ötewatimen. Baliliq chaghlirimdin tartip sherqiy türkistan dewasigha qiziqimen.”

U bizning “Sizdiki sherqiy türkistan söygüsi qandaq peyda bolghan?” dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: “Bügünki künde sherqiy türkistan'gha qiziqish we köngül bölüsh üchün insan bolush yéterlik. Bolupmu türk we musulman bolushmu sherqiy türkistan dewasigha ige chiqish üchün yéterlik, dep oylaymen. Men wetenperwer, milletsöyer bir muhitta chong boldum. Men baliliq chaghlirimdin tartip Uyghurlarning lidiri eysa yüsüp alptékin ependining nutuqlirini anglap, uning yazghan maqalilirini oqup chong bolghan bolghachqa, sherqiy türkistan mesilisini yaxshi bilettim. 1990-Yillarda enqerediki ghazi uniwérsitétide oquwatqan waqtimda, sherqiy türkistandin kelgen bir Uyghur muzikant bilen tonushtum, ikki yil uning bilen bir yataqta yattim, uningdin sherqiy türkistan heqqide köp nerse ögendim. Sherqiy türkistan dewasigha bolghan qiziqishim, Uyghurlargha bolghan söygüm téximu kücheydi.”

“Siz uzun yillardin buyan sherqiy türkistan mesilisini anglitiwatisiz, bu heqte radiyo anglighuchilargha melumat bersingiz” dégen so'alimizgha, u mundaq jawab berdi: “Men sherqiy türkistan mesilisini anglitishta bügünki kündiki eng muhim wastilardin biri bolghan ijtima'iy taratqulardin yaxshi paydilandim, dep oylaymen. Mezkur dewani anglitish üchün féysibuk guruppiliri qurdum, bu guruppining ismi ‛sherqiy türkistanda zulum bar‚ idi. Bu arqiliq sherqiy türkistandiki tiragédiyelerni anglitishqa tirishtim. Barliq ijtima'iy taratqulardin aktip paydilinip, nurghun kishige anglattim, nahayiti yaxshi inkaslarni aldim.”

Éli éhsan chéchek ependi uzun yillardin buyan izchil halda élip bériwatqan eng tesirlik pa'aliyetliridin birining “Kök bayraq ésish” pa'aliyiti bolghanliqini, hazirmu dawam qiliwatqanliqini bayan qildi. U mundaq dédi: “Men sherqiy türkistan mesilisini hel qilishtiki eng muhim amil, mesilini aldi bilen türk jama'etchilikige yaxshi anglitish ikenlikini oylap, ‛kök bayraq ésish‚ pa'aliyiti bashlatqan idim. Men kök bayraq ésish arqiliq türk xelqining diqqet-itibarini tartishqa tirishtim. Bu pa'aliyette hemme yerge sherqiy türkistanning kök bayriqini astuq. Men türkiyening 81 wilayitidiki dost-burader, tonush-bilish, wetenperwer kishiler bilen alaqe ornitip, bu pilanimni anglattim. Ularmu qiziqti. Ötken yili 7-ayning 5-küni antalya wilayitidiki 18 nahiyening kocha, meydan, dukan we baghchilirigha kök bayraq astuq. Kéyin istanbuldin on ming etrapida kök bayraq yasitip kélip, bashqa wilayetlerge ewetip, tonush-bilishlerning we sherqiy türkistan mesilisige qiziqidighan kishilerning ishxanisi, mashinilirigha, shundaqla sheherlerning kocha-bazarlirigha we dukanlargha, hetta öylerge kök bayraq ésip, buni ijtima'iy taratqularda tarqattuq. Men hazirghiche köp qétim bundaq pa'aliyetlerni élip bardim.”

U bizning “Qandaq inkaslar keldi?” dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: “Bu pa'aliyetni hökümet qollimisimu, emma tosmidi. Xelqning qollishigha érishtim, bu méni xushal qilghan pa'aliyetlerdin biri hésablinidu. Chünki buning tesiri nahayiti yaxshi boldi.”

“Buningdin kéyin néme qilmaqchisiz?” dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: “Menche, türkiyede jama'et pikri peyda qilishning eng muhim yolliridin biri sen'et pa'aliyetliridur. Barliq edebiyat türliri, mesilen, tiyatér, shé'ir, roman, kino we téléwizye filimliri arqiliq sherqiy türkistan mesilisini küntertipte tutup turushimiz kérek. Buni türkiyediki barliq siyasiy partiyelerning ortaq mesilisige aylandurush kérek, buning üchün barliq partiyeler bilen körüshüsh kérek. Türkiyede sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqni téxiche bilmeydighan kishiler bar. Shunga men bundin kéyinmu ijtima'iy taratqulardin aktip paydilinip, xitayning sherqiy türkistanda élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini ishenchilik ispatlar bilen tepsiliy anglitishni dawam qilmaqchimen. Bulardin sirt kök bayraq ésish pa'aliyitini keng-kölemde qanat yaydurimen, chünki kök bayraqni körgen kishi sherqiy türkistanning ötmüshte musteqil dölet ikenlikini ésige alidu.”

Türkiye ma'arip idarisining bash teptishi éli éhsan chéchek ependini burundin tartip tonuydighan, sherqiy türkistan wexpining sabiq bash katipi hamutxan göktürk ependi, éli ihsan ependining sherqiy türkistan dewasigha qoshqan töhpisining zor ikenlikini bayan qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet