Türk général we proféssorlar Uyghur élini ékskursiye qilghandin kéyinki tesiratlirini anglatti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-19
Share
Guray-akpar-erkin.jpg Soldin onggha: pénsiyege chiqqan général güray alpar, istiratégiyelik chüshenchiler instituti mudiri proféssor doktor muhammet sawash qafqazyali, prof. Dr. Hamza yildirim we prof. Dr. Ebuzer pinar ependi.
RFA/Erkin Tarim

Xitay hökümitining Uyghur diyarida qurghan “Jaza lagérliri” xelq'aragha pash bolghandin kéyin xitay hökümiti herqaysi döletlerdiki axbarat xadimliri, mutexessisler we solchi partiyelerning rehberliridin terkib tapqan ömeklerni teklip qilip, ürümchi, turpan we qumul qatarliq jaylarni ékskursiye qildurup “Jaza lagérliri” yoqluqini, Uyghurlargha kesip ögitiwatqanliqini anglatmaqta.

Xitayning enqerediki bash elchixanisi enqerediki istratégiyelik chüshenchiler institutidin bir hey'etni teklip qilip, ürümchi we qumulni ékskursiye qildurghan. Bu hey'et 6-ayning 11-künidin 21-künigiche ürümchi we qumuldiki bezi jaylarni ékskursiye qilghan. 18-Iyul küni chüshtin kéyin istratégiyelik chüshenchiler institutida bu heqte mexsus yighin chaqirip, ékskursiyege ishtirak qilghan pénsiyege chiqqan général güray alpay ependi bilen istratégiyelik chüshenchiler institutining bash meslihetchisi proféssor doktor hamza yilmaz ependiler öz tesiratlirini anglatti. Aldi bilen hamza yilmaz ependi özlirining Uyghur diyarigha xitay elchixanisining teklipige bina'en barghanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Xitay xelq jumhuriyitining enqere elchixanisining uyushturushi bilen axbarat xadimliri, ammiwi teshkilat mes'ulliri we tetqiqat organliri mutexessisliridin terkib tapqan 20 kishilik hey'et 6-ayning 11-künidin 20-künigiche shangxey, suju, ürümchi we qumul qatarliq jaylarni ékskursiye qildi. Bu ziyaretning meqsiti toghrisida bir nerse déyilmigen bolsimu, bu ziyaretning ikki meqsiti bar iken. Birinchisi xitayning hazirqi tereqqiyat ehwalini körsitish iken. Ikkinchisi bolsa xitayning xitaydiki az sanliq milletlerge qarita élip bériwatqan terbiyelesh merkizi toghrisida dunyada otturigha qoyuluwatqanlarning xata ikenlikini, bizning öz közimiz bilen körüp qaytishimizni telep qilghaniken. Etigen sa'et sekkizdin axsham 12 ghiche xitay sahibxanilarning yétekchilikide ékskursiye qilduq”.

Proféssor doktor hamza ependi ürümchide islam instituti, ijtima'iy penler akadémiyesi, térrorgha qarshi küresh qilish merkizi we ürümchi etrapidiki zawutlarni aylan'ghanliqini, xitay hökümiti “Qayta terbiyelesh merkizi” dep atiwalghan jaylarni körsetmigenlikini, shunga médiyada chiqiwatqanlarning toghra yaki xata ikenliki heqqide bir néme déyelmeydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Biz u yerde öz közimiz bilen körüp bir qana'etke ige bolush üchün bizge körsetkenler we médiyada chiqiwatqanlar yéterlik emes. Mesilen ‛qayta terbiyelesh merkizi‚ni körmiduq. Bundaq bir merkezning bar-yoqlighini kochidiki kishilerdin soriyalmiduq. Xitaymu dunyagha bu heqte éniq bir nerse démeywatidu, ularning téximu éniq bir nerse déyishini kütimiz”.

Arqidin pénsiyege chiqqan général, doktor güray alpar ependi ürümchi we qumulni ékskursiye qilghandin kéyinki tesiratini bayan qildi. U, ürümchidiki zorawanliqqa we térrorluqqa qarshi turush muzéyini körgendin kéyinki tesiratini bayan qilip mundaq dédi: “Bizni ürümchidiki zorawanliq we térrorgha qarshi turush muzéyigha élip bardi. Uyghur rayonida meydan'gha kelgen hemme weqeni muzéygha qoyuptu. Térrorluq weqeliride ishletken partlatquchilar, qoral-yaraqlarnimu qoyuptu. Biz bularni körduq. Biz uzun yillardin béri térrorchilargha qarshi küresh qiliwatimiz. Bizdiki térrorchilarning qoral-yaraqlirigha sélishturghanda bu bek kona qorallar iken. Belki 1-dunya urushidin qalghan qorallar. Özliri yasighan iptida'iy partlatquchilar, pachaqlar bar iken”.

Pénsiyege chiqqan général doktor güray alpar ependi muzéyni ékskursiye qilghandin kéyin, u yerdiki rehberlerge “Ularning térrorchiliqqa qarshi turimiz dep bekla ashuruwetkenliki” ni dégenlikini bayan qilip mundaq dédi: “Men muzéydin chiqqandin kéyin u yerdiki rehberlerge siler térrorchiliqqa qarshi tedbir éliwétipsiler, emma bek ashuruwétipsiler. Térrorchiliq weqelirige arilashmighan kishilernimu qara-qoyuq jazalisanglar bu, mesilini hel qilmaydu, téximu wehimilik halgha ekélidu dédim, xitay rehber biz bularni tüzitishke tirishiwatimiz dédi”.

Pénsiyege chiqqan général doktor güray alpar ependi ürümchide meschitlerning yépiq ikenlikini, ijtima'iy penler akadémiyesi we sen'et mektepliridikiler bilen sözleshkenlikini, bezi siyasetlerning özlirige bekla ghelite tuyulghanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Xitay bu siyasetning toghra ikenlikini bizge anglatti. Uyghurlar qalaq biz ularni terbiyelewatimiz deydu. Bu bizge ghelite tuyuldi. Türkiyede kimge anglatsingiz buni ghelite dep qaraydu. Biri ussul oynimisa térrorchi deydiken. Siz térrorchiliq pa'aliyitini qollimisingiz ussul oynimisingizmu bolidu. Uyghurlarning öylirige kadirlarni ewetidiken, ular u öylerde qonidiken, buni xitaylar pexirlinip anglitiwatidu. Bir öyge tonumaydighan adem kélip qonsa bolamdu? her milletning özige xas diniy étiqad we örp-adetliri bar, bulargha hörmet qilmay turup mesilini hel qilalmaydu. Xitay térrorchiliqqa arilashmighan ademlerge chéqilmasliqi kérek”.

Ürümchi tesiratlirini anglitish yighinigha uniwérsitét mudirliri, sabiq parlamént ezaliri, mutexessisler we oqughuchilardin bolup köp sanda kishi ishtirak qildi. Doklat bérish yighinigha xitayning enqere elchixanisida ishleydighan 3 diplomatmu qatnashti. Yighin'gha istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi proféssor doktor muhemmet sawash qafqasyali ependi riyasetchilik qildi. Yighin axirida yighin ehli arqa-arqidin so'al soridi. Uyghur oqughuchi muhemmet: “Men türkiye dölitining oqush mukapat puli bilen oquwatimen, 2 yildin buyan a'ilem bilen alaqe quralmaywatimen. Bundaq oqughuchilar türkiyede bekla köp, buninggha qandaq qaraysiler? dep so'al soridi. Men: “Uyghur mesilisi türkiye-bilen xitay otturisidiki munasiwette muhim bir mesilige aylandi. Türkiye xitay munasiwitide Uyghur mesilisi qandaq bolushi kérek?” dep so'al soridim.

Proféssor doktor muhemmet sawash qafqasyali ependi mundaq jawab berdi: “Uyghurlar bizning qérindashlirimiz, ular xitayning türkiye bilen bolghan munasiwitide muhim rol oynaydu. Chünki, biz Uyghurlar bilen oxshash bir millet. Shunga xitay hökümiti Uyghurlargha qarita biz qobul qilalaydighan shertlerde siyaset élip bérishi kérek”.

“Jaza lagérliri” mesilisi otturigha chiqqandin kéyin xitay hökümiti türkiyedin üch qétim hey'et teklip qilip ürümchi, turpan we qumul wilayetlirini aylandurdi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet