Proféssor ilber ortayli: türkiyening xitay bilen bolghan munasiwitini qoghdap qélish üchün Uyghurlarni pida qilishi toghra emes

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022.09.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Proféssor ilber ortayli: türkiyening xitay bilen bolghan munasiwitini qoghdap qélish üchün Uyghurlarni pida qilishi toghra emes Tarixshunas ilber ortayli(ongdin ikkinchi) ependi qazaq türkliri telim-terbiye we tetqiqat jem'iyiti teripidin ötküzülgen “Sherqiy türkistandin türkiyege köchüshning 70-yili” namidiki yighinda. 2022-Yili 24-séntebir, istanbul, türkiye.
RFA/Arslan

Meshhur türk tarixshunas proféssor ilber ortayli: “Biz türkiye bezi waqitlarda xitay döliti weyaki xitay kommunsit partiyesi bilen bolghan dostluq munasiwitimizni qoghdap qélish üchün Uyghurlarni pida qiliwatimiz. Biraq bundaq qilish toghra emes, bundaq qilishqa héch kimning heqqi yoq. Bir dölet üchün eng awwal kérek bolidighini milletning étnik kimlikini qoghdashtur, türklerdek bir qowm üchün bu, ichki we tashqi jehettin qoghdashni öz ichige alidu”, dédi.

U, bu sözlerni, 24-séntebir küni qazaq türkliri telim-terbiye we tetqiqat jem'iyiti teripidin “Sherqiy türkistandin türkiyege köchüshning 70-yili” namda istanbulda ötküzülgen yighinda bayan qildi.

Tarixshunas ilber ortayli sözide yene Uyghurlarning uzun tarixtin buyan türkistan jughrapiyeside yashap kelgen we medeniyet yaratqan xelq ikenlikini ipadilep mundaq dédi: “Uyghurlar tarixta tunji bolup medeniyleshken we sheher hayatigha ötken xelq. Xitay bilen qedimiy buddizm dewridin buyan munasiwet qurup kelgen bolsimu xitayliship ketmestin, öz tilini qoghdap kelgen we bashqa til-yéziqlarni özlirige özleshtürmigen we yene türk medeniyet tarixida islamni qobul qilghandin kéyinmu, ereb-islam medeniyitining tesir da'irisige kirgendin kéyinmu tunji til we grammatika kitabini yézish arqiliq öz tilini qoghdap qalghan. Uyghurlar öz mewjudiyitini qoghdap qélish üchün mushuninggha oxshash köpligen tirishchanliq körsetken. Sherqiy türkistan, türk medeniyitining islam dinini heqiqiy bir iman-irpan we bilim bilen özleshtürüp bir medeniyet bolup shekillinishige asas salghan birinchi orun. Uyghur tili pütün türk shéwiliri arisida anatoliye shéwisige eng yéqin til”.

Qazaq türkliri telim-terbiye we tetqiqat jem'iyiti teripidin ötküzülgen “Sherqiy türkistandin türkiyege köchüshning 70-yili” namidiki yighindin körünüsh. 2022-Yili 24-séntebir, istanbul, türkiye.

Proféssor ilber ortayli sözide yene, Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki medeniyet we köp tereplimilik perqler tüpeylidin Uyghurlarning assimilyatsiye bolup kétishning mumkin emeslikini tekitlidi.

Ilber ortayli yene sherqiy türksitan zéminining xitayning énérgiye éhtiyajini qamdash menbesi bolghanliqini ipadilep mundaq dédi: “Sherqiy türksitan zéminidin xitay üchün intayin muhim bolghan énérgiye bayliqi chiqidu, bu yéngi bir delil-ispattur”.

Yighin'gha riyasetchilik qilghan istanbul uniwérsitéti oqutquchisi proféssor mu'ella yüjelxanim Uyghurlarning ejdadlirining miladidin ilgirila Uyghur élida yashap özlirining döletlirini qurghanliqini ipadilep mundaq dédi: “Bu tupraqlar bizge weten bolup kelmekte, honlardin bashlap köktürkler, Uyghurlar, qaraxaniylar qatarliq döletler qurulghan bolsimu epsuslinarliqi yéqin tarixtin buyan bu tupraqlarda échinishliq hadisiler yüz bériwatidu. Sherqiy türksitan 1860-yillarda manju impériyesi bilen rusiyening öz-ara kélishimliri bilen ishghal qilin'ghandin kéyin xususen Uyghur we qazaq qérindashlirimiz izchil küresh qilip bedel tülep kelmekte. Biz küresh qilishni yaxshi körimiz, küreshtin qachmaymiz, xitaydek bir döletning qarshisida qeddimizni tik tutup küresh qilip kelduq. Epsus bu küresh kéyinki waqitlarda zulumgha aylan'ghandin kéyin amalsiz köchüshke mejbur bolduq. Biz öz tariximizning köchüsh jeryanini ésimizdin chiqirip qoymisaqla, kelgüsi ewladlargha ögitip tursaqla milliy mewjutluqimizni saqlap qalalaymiz”.

Yighinda istanbul uniwérsitéti oqutquchisi dokur ömer qul, Uyghurlarning türkiyege köchüsh jeryanini bayan qilip ötüsh bilen birge merhum osman baturning xitaygha qarshi élip barghan küreshliri we merhum eysa yüsüp aliptékinning türkiyege köchüsh jeryanida duch kelgen tosalghu we qiyinchiliqlarni bayan qilip ötti.

Qazaq türkliri telim-terbiye we tetqiqat jem'iyiti teripidin ötküzülgen “Sherqiy türkistandin türkiyege köchüshning 70-yili” namidiki yighindin körünüsh. 2022-Yili 24-séntebir, istanbul, türkiye.

Ömer qul sözining axirida muhemmed imin bughra qatarliq sherqiy türkistan rehberlirining bir qanche qétim yighin échish netijiside chet'elge chiqmastin küreshni dawam qilish yaki chet'elge chiqip qaytidin küchlinip kirishni talash-tartish qilish netijiside: “Weten üchün wetendin ayrilish” ni qarar qilghanliqini we bashta keshmir hem hindistan arqiliq 1953-yili türkiyege 1800 kishilik karwan bilen köchüp kelgenlikini bayan qilip ötti.

Yighinda istanbul uniwérsitéti til-edebiyat fakultétining oqutquchisi, dokur rahile qeshqerli “Ötmüshtin künimizgiche sherqiy türksitanda ayallar” dégen témida söz qilip, Uyghur tarixida ötken amannisixan, iparxan, nuzugum, maysixan, yette qizlirim qatarliq Uyghur qehriman ayallirining ish-izliri heqqide qisqiche toxtilip ötkendin kéyin, hazir Uyghur we qazaq qatarliq türkiy xelqliri duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq we assimilyatsiye bésimlirigha qarshi küresh qiliwatqan sayragül sawutbay, gülbahar xétiwaji we bashqa Uyghur we qazaq qehriman ayallar toghrisida toxtaldi.

U sözining axirida mundaq dédi: “Sherqiy türksitanda yürgüzülüwatqan qetli'am peqet Uyghur xelqigila qaritilghan bolmastin belki, pütün türkiy xelqlerni öz ichige almaqta, sherqiy türkistan hazir xitayning pütün türkistan jughrapiyesige yéyilishining aldini tosup turghan bir qurghan bolup kelmekte. Eger sherqiy türkistan tamamen assimilyatsiye bolup kétip qalsa, nöwet gherbiy türkistan'gha kélidu, bundaq qorqunchluq ehwalning yüz bérip qélishning aldini élishimiz kérek. U yerdiki qetli'amlar mushu meqsette yürgüzülüwatidu, u yerdiki xelq intayin chong pidakarliq körsitiwatidu, ular özlirining hayati bedilige türkiy milletlerni qoghdap qéliwatidu, emdi gepni ayallargha yötkeydighan bolsaq, u yerdiki ayallarning balliridin ayrilip qalghan, erliri yuqitiwitilgen we xitayning her türlük irqiy qirghinchiliqigha duchar boluwatqan kishiler ikenlikini körüwatimiz. Bu paji'elerning derhal toxtitilishi, lagérlarning taqilishi, lagérgha qamalghan hemme alimlar, sha'irlar, yazghuchilar, dini ölimalarning aqiwitining qandaq bolghanliqi soraq qilinishi kérek dep qaraymen”.

Yighinda yene türkiye parlamént ezasi proféssor exet endijan söz qilip, Uyghurlarning éghir zulumgha, irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini we buninggha qarita türkiye, türkistan joghrapiyesidiki döletlerning xelq'araliq yighin we uchrishishlarda bu mesilini küntertipke keltürüshi kéreklikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.