Türkiyediki Uyghurlargha qoyulghan cheklesh kodliri we ularni emeldin qaldurush chariliri toghrisida doklat élan qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2021-11-10
Share
barin-inqilabi-Ahbarat-elan-qilish-yighini-Nuriddin-Izbasar Barin qetli'amining 31-yili munasiwiti bilen échilghan axbarat élan qilish yighinida sherqiy türkistan insan heqlirini közitish jem'iyiti bash katipi nuriddin izbasar ependi söz qilmaqta. 2021-Yili 5-aprél, istanbul, türkiye.
Photo: RFA

Türkiyــede yashــawatqan bolsimu téxــiche tــürkiye wetendashــliqigha ötــüp bolalmighan biــr qisــim kishilerge türkiye köchmenlــer idarisــi we dölet xewpsizliki tarmaqliــri teripidiــn cheklــesh kodliــri qoyulmaqtــa. Bu xiــl cheklــesh kodliri qoyulghan kishـiler ijtima'iy turmushta her xiـl qiyinchiliqlargha yoluqmaqta. Isim-familisige cheklesh kodi qoyulghan bezi kishــiler dölet xewpsizliki küchliــri teripidiــn nــazaret asــtigha élinidighan, hetta tuyuqsiz tutup kétilidighan ishlar yüz bermekte.

Bu munasiwet bilen sherqiy türkistan insan heqlirini közitish jem'iyiti teripidin "Türkiyede chet elliklerge qarita yürgüzüliwatqan cheklesh kodliri we ularni emeldin qaldurush chariliri" dégen témida bir doklat teyyarlinip, yéqinda mezkur jem'iyetning resmiy tor bétide élan qilindi.

Doklatta bildürülishiche, türkiye köchmenler ishliri idarisi teripidin yolgha qoyulghan bu kodlar 20 türdin köp bolup, G-87 namdiki kod qoyulghanlar "Dölet bixeterlikige xewp élip kélidighan kishiler" dep qarilidiken. Ç-137 Türdiki kod qoyulsa, mezkur kishining melum muddet ichide chégradin chiqip kétishi telep qilin'ghan kishi ikenlikini bildüridiken. Ç-138 Türdiki kod qoyulghan bolsa mezkur kishining türkiyege kirishi men'iy qilin'ghan biri ikenlikini körsitidiken.

Türkiyede yashawatqan Uyghurlarmu türkiye hökümiti teripidin yolgha qoyulghan bu cheklesh kodlirining selbiy tesirige uchrawatamdu? cheklime kodlarning tesirge uchrawatqan Uyghurlar bu kodlarni emeldin qaldurush üchün némilerni qilishi kérek? biz bu heqye mezkur doklatni teyyarlighan sherqiy türkistan insan heqlirini közitish jem'iyitining bash katipi nuriddin izbasar bilen söhbet élip barduq.

Ziyaritimizni qobul qilghan nuriddin izbasar ependi, Uyghurlarning bu xiــl kodlar heqqidikــi melumatinـi chongqurlashturush, qanuniy jehettin sـüzük we ochــuq biــr shــekilde öziniــng heq-hoquqinــi qoghdashــni sـemige sـélish meqsـitide bu doklatni teyyarlap tarqatqanliqini bildürdi.

Nuriddin izbasar ependi, bu cheklesh kodlirining Uyghurlarghimu tesir körsitiwatqanliqini tekitlidi. Uning bildürüshiche, téxiche türkiye puqraliqigha ötmigen köp sandiki Uyghurlarghimu cheklesh kodliri qoyulghan iken. Shu sewebtin ularning tijaret we normal turmushi cheklimilerge uchrimaqtiken, hetta ularning beziliri kod sewebidin tutulup kétiwatqan, uzun muddet tutup turush orunlirida turup qalidighan ehwallarmu mewjut iken.

Nuriddin izbasar ependi bu kodlarni emeldin qaldurushning charisi toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Bu kodlarni emeldin qaldurushning ikki xil charisini tépip chiqtuq, buning biri lobiychiliq pa'aliyiti élip bérish arqiliq Uyghurlargha qoyulghan kodlarni omumiyyüzlük emeldin qaldurush. Yene biri bolsa qanuniy yollar arqiliq shu kodni qoyup qoyghan dölet organliri üstidin erz sunush arqiliq kodlarni emeldin qaldurush."

Nuriddin izbasar ependining bildürüshiche, ismigha kod qoyulghan bezi chet ellikler we bezi Uyghurlar adwokat tutush arqiliq qanuniy yol bilen sot mehkimisige erz sunush netijiside kodlarni emeldin qaldurghan ehwallar mewjut iken.

Nuriddin izbasar ependi ismigha kod quyulghan Uyghurlarning néme qilishi kérekliki toghrisida toxtilip, bir qisim tewsiyelerni otturigha qoydi. U ismigha kod qoyulghan Uyghurlarning aldi bilen hoduqup ketmestin, yaxshi bir adwokat tutushini, kodning emeldin qaldurulushi üchün bir yol izdinishi kéreklikini tewsiye qildi. U, eger adwokat tutalmighan Uyghurlar bolsa sherqiy türkistan insan heqlirini közitish jem'iyiti bilen alaqe qilsa, ularni adwokat bilen tonushturup qoyidighanliqini bildürdi.

Biz ismigha cheklime kod qoyulghan we istanbulda yashawatqan isma'il isimlik Uyghur yash bilen söhbet élip barduq. Isma'il isimlik bu yashning bildürüshiche, uning ismigha cheklime kod qoyulghan bolup, ikki ay köchmenler idarisining nazariti astida yatqandin kéyin qoyup bérilgen iken. Emma uning uzun muddetlik iqamet iltimasi ret qilin'ghan bolup, u bir adwokatning mesliheti bilen sotqa erz sun'ghan, aridin ikki ay ötkendin kéyin, sot mehkimisi uning ismidiki cheklime kodining bikar qilin'ghanliqini bildürgen. Shuningdin kéyin uning uzun muddetlik iqamet iltimasi qobul qilinip testiqlan'ghan we iqamitini qoligha alghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet