Келәчәк партийәси: "түркийә хитай билән ‹җинайәтчиләрни өзара өткүзүп бериш келишими' имзалиса, уйғурларниң вабалиға қалиду"

Мухбиримиз әркин
2021-01-06
Share
Келәчәк партийәси: Түркийә "келәчәк партийәси" ниң муавин рәиси әлчуқ өздағ әпәнди ишханисида мухбиримизниң зияритини қобул қилди. 2020-Йили авғуст, әнқәрә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә келәчәк партийәсиниң муавин рәиси салчук өздағ 5-декабир хитайниң истанбулдики консулханиси алдида наразилиқ билдүрүватқан уйғур аилә-тавабиатлириға сөз қилип, хитайни хәлқараниң уйғур елидә хәлқараниң тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшқа, шуниңдәк хитай өзиниң ишикини ачмиғичә, түркийәниң "хитай-түркийә җинайәтчиләрни өзара өткүзүп бериш келишими" ни тәстиқлимаслиқини, әгәр тәстиқлиса түркийәниң уйғурларниң вабалиға қалидиғанлиқи билдүргән.

Бу түркийәдики бир өктичи партийәниң хитай билән бу келишимни имзалиған түркийәниң әрдоған һөкүмити вә униң ортақлирини әң қаттиқ сөз-ибариләр билән агаһландурушидур. Салчук өздағ хитай консулханиси алдидики аилә-тавабиатлири хитай лагерлирида ғайиб болған уйғур аилә әзалириға қилған сөзидә, хитайниң бир тәрәптин дуняға технологийә експорт қилип, йәнә бир тәрәптин уйғурларниң бу технологийәни қоллинип, аилиси билән алақә қурушиға йол қоймайватқанлиқи, униң ғайиб болған уйғур аилә әзалириниң ақивитигә җаваб беришини, хәлқараниң тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшини тәләп қилди.

Салчук өздағ мундақ дәйду: "бу инсанлар қәйәрдә? биз хитай әлчиханисини ташқи ишлар министирлиқини баш министири вә дөләт рәисигә чақириқ қилимиз. Хитай ишикини дунядики пүтүн аммиви тәшкилатларға, дунядики қанун органлириға, сиясийонларға вә мухбирларға ачсун. Хитайға киришни тәләп қилимиз. Әгәр шәрқий түркистандики буларниң һәммиси ялған болса, буларни көзимиз билән көрүш, қулиқимиз билән аңлаш вә көңлимиздә ишәнч һасил қилишни истәймиз".

Салчук өздағниң тәкитлишичә, хитай өзиниң ишикини ачмиғичә түркийә парламенти "хитай-түркийә җинайәтчиләрни өзара өткүзүп бериш келишими" ни тәстиқлимаслиқи керәк икән. У, һакимийәт бешидики а к партийә, йәни адаләт вә тәрәққият партийәси рәиси, президент әрдоған вә униң һимайичиси болған м һ п, йәни милләтчи һәрикәт партийәси рәиси бағчәлини түркийәдә хитайпәрәслики билән тонулған радикал сол партийә- "вәтән партийәси" ниң рәиси доғу перенчәккә әгәшмәсликкә чақирип мундақ дәйду: "түркийә җумһурийити дөлити хитай өзиниң ишикини ачмиғичә улар билән җинайәтчиләрни өткүзүп бериш келишимини имзалимаслиқи керәк. Әгәр имзалиса вабал астида қалиду. Тарих кәчүрмәйду, милләт кәчүрмәйду. Шәрқий түркистандики мәзлумларниң аһи уларниң яқисини қоюп бәрмәйду. Буни бизниң егимиз аллаһму кәчүрмәйду. Шуңа бу келишимни йиғиштуруң. Хитайға ейтиңки, ишиклириңизни ечиң, көрәйли. Һәммимиз берип көрәйли, келәчәк партийәсиниң бир мәсули болуш сүпитидә мәнму, пүтүн мәҗлистики партийәләрниң мәсуллириму биргә баравәр берип, шәрқий түркистандики мәсчитләрни көрәйли, лагерлар барму-йоқму көрәйли. Ғайиб болған инсанларниң бирму-бир исмини чиқирайли, түркийә җумһурийити дөлити буларни тәкшүрсун".

Салчук өздағ түркийәдики хитай консулханисиниң алдиға берип, консулхана алдида өзлириниң хитай лагерлирида ғайиб болған аилә-тавабиатлириниң из-дерикини беришни тәләп қиливатқан уйғур аилә әзалирини зиярәт қилған вә хитай әлчиханиси алдида униңға чақириқ қилған тунҗи түрк сиясийони болди. Уйғур аилә әзалириниң өткән йили 21-декабирда башланған хитай консулханиси алдидики наразилиқ һәрикити хитай билән түркийә арисида имзаланған "җинайәтчиләрни өзара өткүзүп бериш келишими" түркийәдики уйғур мусапирлирида қайта әндишә қозғашқа башлиған мәзгилгә тоғра кәлгән.

Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу өткән һәптә уйғурларни хитайға өткүзүп бәрмәйдиғанлиқи, хитайниң илгири оттуриға қойған бу һәқтики тәләплирини рәт қилғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ чавушоғлуниң вәдиси келишимниң мәзмунидики нурғун мүҗмәллик вә бошлуқ пәйда қилған әндишиләргә йетәрлик тәсәлли болалмиған. Бу келишим өткән йили президент әрдоған тәрипидин түркийә парламентиниң тәстиқлишиға сунулған, лекин келишим техичә тәстиқланмиғаниди.

Америкадики түркийә мутәхәссислириниң қаришичә, бу келишимдин түркийәдики уйғур мусапирлириниң әндишә қилиши тамамән һәқлиқ икән. Америкадики "като тәтқиқат институти" ниң мутәхәссиси мустафа акйол бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда тәкитлишичә, икки дөләтниң террорлуқ тоғрисидики тәбирлириниң бара-бара бир-биригә охшап қелиши мәсилиниң қорқунчлуқ тәрипикән. Мустафа акйол 5-январ зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "уйғурлар тамамән һәқлиқ. Чүнки, шундақ бир мәсилә бар, хитай ‹биз террорчиларни тәләп қилимиз' дәйду. Лекин террорчи ким? хитайниң нәзиридә һөкүмәтни тәнқид қилған, һөкүмәтниң дин вә милләт тоғрисидики чәклимилиригә хилаплиқ қилғанларниң һәммиси террорчи. Бундақ бир террорлуқ тәбирини қобул қилғили болмайду. Бирақ мәсилиниң қорқунчлуқ тәрипи шуки, түркийәниң өзиниңму террорлуқ тәбири буниңға охшаш халиғанчә болғанлиқи үчүн оттурида бир хил охшашлиқ мәвҗут. Мән буниңдин әндишә қилимән. Чүнки, түркийәму кишиләрни асанла террорчи, дәп тамға басидиған бир сиясий зеһнийәт ичидә" .

Мустафа акйол йәнә түркийәдә бу келишимни тәстиқлимаслиқ тоғрисида һөкүмәткә өктичи партийәләр вә җамаәт пикриниң бесими барлиқи, бу җамаәт пикриниң әрдоғанға аваз бәргән бир қисим ислами қатламларни өз ичигә алидиғанлиқи, бирақ парламентниң бу келишимни тәстиқлаш-тәстиқлимаслиқиға йәнила президент әрдоғанниң қарариға бағлиқ икәнликини билдүрди.

Мустафа акйол мундақ дәйду: "өктичиләр партийәләр бу мәсилидә һөкүмәттин һесаб сораватиду. Һөкүмәткә аваз бәргән қатламлар ичидиму бир раһәтсизлик бар, бу ипадилиниватиду. Қисқиси, бир җамаәт пикриниң бесими бар. Мениң үмидим бу җамаәт пикриниң бесими нәтиҗидә һөкүмәтни бу келишимдин ваз кечишкә мәҗбур қилишидур. Затән һөкүмәт, тоғрисини ейтқанда әрдоған, чүнки түркийәдә һөкүмәт, парламент дегәнләрниң бәк роли қалмиди. Әгәр әрдоған җамаәт пикриниң бесимиға қарап, хитай билән имзалиған келишимни тәстиқлимаслиқ тоғрисида ипадә билдүрсә, парламенттики а к партийә гурупписи вә м һ п шуниңға қарап һәрикәт қилиду вә бу келишим күнтәртипкә қоюлмайду. Шуниң билән түркийәдики уйғурларму азрақ нәпәс алиду".

Биз сәйшәнбә күни хитайниң истанбулдики консулханисиға телефон қилған болсақму, әмма консулханидикиләр телефонимизни алмиди. Лекин салчук оздағниң хитай консулханиси алдидики уйғурларға ейтишичә, түркийә президенти вә һөкүмити хитайниң түркийәдики баш әлчиси билән бу тоғрисида сөзлишиши керәк икән.

Салчук өздағ түркийә җумһурийитиниң уйғурларға һәр вақит қериндишидәк муамилә қилип, уларға қучақ ечип кәлгәнликини билдүрүп: "шу сәвәблик биз һөрмәтлик җумһур рәиси вә бирләшмә һөкүмәткә шуни ейтимизки, хитай баш әлчиси билән сөзлишиң, хитайниң мәсуллири билән сөзлишиң, у ишикләр ечилсун, хитай бу йәрдикиләр билән мунасивәтлик ишлар һәққидә пүтүн дуняға баянат елан қилсун" деди.

Бирақ мустафа акйолниң қәйт қилишичә, түркийә һөкүмити хитайни биарам қилип қоймаслиқ үчүн алаһидә диққәт қилмақтикән. У, буниңға түркийәниң кейинки йилларда "ғәрбни дүшмән, русийә билән хитайдәк дөләтләрни иттипақдаш, дәп қарайдиған бир сиясий зеһнийәткә есилиши сәвәб болғанлиқи" ни билдүрди.

Мустафа акйол: "демәкки, түркийә хитайни биарам қилмаслиқ үчүн алаһидә диққәт қилмақта. Бу түркийәниң йеқинқи йилдин бери өзиниң дунядики орнини қайта бекитиши билән мунасивәтлик. 10 Йил аввал әрдоған хитайни уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилиш билән әйиблигән. Бирақ у вақитта әрдоғанниң сиясий пикри пәрқлиқ иди. У түркийәни явропа иттипақиниң әзаси қилиш йолида болуп, өзини ғәрбниң парчиси, дәп қарайтти. Пәқәт мәйли әрдоғанниң һаким мутләқлиқи болсун мәйли 2016-йилдики һәрбий өзгириш болсун буларниң һәммисиниң бирлишиши билән түркийә ғәрбни дүшмән, русийә вә хитайдәк дөләтләрни иттипақдаш, дәйдиған бир зеһнийәткә есилди" деди.

Түркийә билән хитай арисида 2017-йили имзаланған "җинайәтчиләрни өзара өткүзүп бериш келишими" өткән айниң ахирлирида хитай хәлқ қурултийи даимий комитети тәрипидин тәстиқланған. Хитай таратқулириниң мәзкур келишим тоғрисидики хәвәрлиридә, әмди уйғурларниң түркийәдә хитайға қарши паалийәт елип баралмайдиғанлиқи илгири сүрүлгән. Мәзкур келишимниң хитай хәлқ қурултийида тәстиқлиниши түркийәдә яшайдиған уйғур муһаҗирлиридики әндишини күчәйтип, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә түркийәдики өктичи партийә-гуруһларниң қайта диққитини қозғиғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт