Kélechek partiyesi: "Türkiye xitay bilen 'jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi' imzalisa, Uyghurlarning wabaligha qalidu"

Muxbirimiz erkin
2021-01-06
Share
Kélechek partiyesi: Türkiye "Kélechek partiyesi" ning mu'awin re'isi elchuq özdagh ependi ishxanisida muxbirimizning ziyaritini qobul qildi. 2020-Yili awghust, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye kélechek partiyesining mu'awin re'isi salchuk özdagh 5-dékabir xitayning istanbuldiki konsulxanisi aldida naraziliq bildürüwatqan Uyghur a'ile-tawabi'atlirigha söz qilip, xitayni xelq'araning Uyghur élide xelq'araning tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa, shuningdek xitay özining ishikini achmighiche, türkiyening "Xitay-türkiye jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" ni testiqlimasliqini, eger testiqlisa türkiyening Uyghurlarning wabaligha qalidighanliqi bildürgen.

Bu türkiyediki bir öktichi partiyening xitay bilen bu kélishimni imzalighan türkiyening erdoghan hökümiti we uning ortaqlirini eng qattiq söz-ibariler bilen agahlandurushidur. Salchuk özdagh xitay konsulxanisi aldidiki a'ile-tawabi'atliri xitay lagérlirida ghayib bolghan Uyghur a'ile ezalirigha qilghan sözide, xitayning bir tereptin dunyagha téxnologiye éksport qilip, yene bir tereptin Uyghurlarning bu téxnologiyeni qollinip, a'ilisi bilen alaqe qurushigha yol qoymaywatqanliqi, uning ghayib bolghan Uyghur a'ile ezalirining aqiwitige jawab bérishini, xelq'araning tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushini telep qildi.

Salchuk özdagh mundaq deydu: "Bu insanlar qeyerde? biz xitay elchixanisini tashqi ishlar ministirliqini bash ministiri we dölet re'isige chaqiriq qilimiz. Xitay ishikini dunyadiki pütün ammiwi teshkilatlargha, dunyadiki qanun organlirigha, siyasiyonlargha we muxbirlargha achsun. Xitaygha kirishni telep qilimiz. Eger sherqiy türkistandiki bularning hemmisi yalghan bolsa, bularni közimiz bilen körüsh, quliqimiz bilen anglash we könglimizde ishench hasil qilishni isteymiz".

Salchuk özdaghning tekitlishiche, xitay özining ishikini achmighiche türkiye parlaménti "Xitay-türkiye jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" ni testiqlimasliqi kérek iken. U, hakimiyet béshidiki a k partiye, yeni adalet we tereqqiyat partiyesi re'isi, prézidént erdoghan we uning himayichisi bolghan m h p, yeni milletchi heriket partiyesi re'isi baghchelini türkiyede xitayperesliki bilen tonulghan radikal sol partiye- "Weten partiyesi" ning re'isi doghu pérénchekke egeshmeslikke chaqirip mundaq deydu: "Türkiye jumhuriyiti döliti xitay özining ishikini achmighiche ular bilen jinayetchilerni ötküzüp bérish kélishimini imzalimasliqi kérek. Eger imzalisa wabal astida qalidu. Tarix kechürmeydu, millet kechürmeydu. Sherqiy türkistandiki mezlumlarning ahi ularning yaqisini qoyup bermeydu. Buni bizning égimiz allahmu kechürmeydu. Shunga bu kélishimni yighishturung. Xitaygha éytingki, ishikliringizni éching, köreyli. Hemmimiz bérip köreyli, kélechek partiyesining bir mes'uli bolush süpitide menmu, pütün mejlistiki partiyelerning mes'ullirimu birge barawer bérip, sherqiy türkistandiki meschitlerni köreyli, lagérlar barmu-yoqmu köreyli. Ghayib bolghan insanlarning birmu-bir ismini chiqirayli, türkiye jumhuriyiti döliti bularni tekshürsun".

Salchuk özdagh türkiyediki xitay konsulxanisining aldigha bérip, konsulxana aldida özlirining xitay lagérlirida ghayib bolghan a'ile-tawabi'atlirining iz-dérikini bérishni telep qiliwatqan Uyghur a'ile ezalirini ziyaret qilghan we xitay elchixanisi aldida uninggha chaqiriq qilghan tunji türk siyasiyoni boldi. Uyghur a'ile ezalirining ötken yili 21-dékabirda bashlan'ghan xitay konsulxanisi aldidiki naraziliq herikiti xitay bilen türkiye arisida imzalan'ghan "Jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" türkiyediki Uyghur musapirlirida qayta endishe qozghashqa bashlighan mezgilge toghra kelgen.

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu ötken hepte Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bermeydighanliqi, xitayning ilgiri otturigha qoyghan bu heqtiki teleplirini ret qilghanliqini bildürgen bolsimu, biraq chawush'oghluning wedisi kélishimning mezmunidiki nurghun müjmellik we boshluq peyda qilghan endishilerge yéterlik teselli bolalmighan. Bu kélishim ötken yili prézidént erdoghan teripidin türkiye parlaméntining testiqlishigha sunulghan, lékin kélishim téxiche testiqlanmighanidi.

Amérikadiki türkiye mutexessislirining qarishiche, bu kélishimdin türkiyediki Uyghur musapirlirining endishe qilishi tamamen heqliq iken. Amérikadiki "Kato tetqiqat instituti" ning mutexessisi mustafa akyol bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlishiche, ikki döletning térrorluq toghrisidiki tebirlirining bara-bara bir-birige oxshap qélishi mesilining qorqunchluq teripiken. Mustafa akyol 5-yanwar ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Uyghurlar tamamen heqliq. Chünki, shundaq bir mesile bar, xitay 'biz térrorchilarni telep qilimiz' deydu. Lékin térrorchi kim? xitayning neziride hökümetni tenqid qilghan, hökümetning din we millet toghrisidiki cheklimilirige xilapliq qilghanlarning hemmisi térrorchi. Bundaq bir térrorluq tebirini qobul qilghili bolmaydu. Biraq mesilining qorqunchluq teripi shuki, türkiyening öziningmu térrorluq tebiri buninggha oxshash xalighanche bolghanliqi üchün otturida bir xil oxshashliq mewjut. Men buningdin endishe qilimen. Chünki, türkiyemu kishilerni asanla térrorchi, dep tamgha basidighan bir siyasiy zéhniyet ichide" .

Mustafa akyol yene türkiyede bu kélishimni testiqlimasliq toghrisida hökümetke öktichi partiyeler we jama'et pikrining bésimi barliqi, bu jama'et pikrining erdoghan'gha awaz bergen bir qisim islami qatlamlarni öz ichige alidighanliqi, biraq parlaméntning bu kélishimni testiqlash-testiqlimasliqigha yenila prézidént erdoghanning qararigha baghliq ikenlikini bildürdi.

Mustafa akyol mundaq deydu: "Öktichiler partiyeler bu mesilide hökümettin hésab sorawatidu. Hökümetke awaz bergen qatlamlar ichidimu bir rahetsizlik bar, bu ipadiliniwatidu. Qisqisi, bir jama'et pikrining bésimi bar. Méning ümidim bu jama'et pikrining bésimi netijide hökümetni bu kélishimdin waz kéchishke mejbur qilishidur. Zaten hökümet, toghrisini éytqanda erdoghan, chünki türkiyede hökümet, parlamént dégenlerning bek roli qalmidi. Eger erdoghan jama'et pikrining bésimigha qarap, xitay bilen imzalighan kélishimni testiqlimasliq toghrisida ipade bildürse, parlaménttiki a k partiye guruppisi we m h p shuninggha qarap heriket qilidu we bu kélishim küntertipke qoyulmaydu. Shuning bilen türkiyediki Uyghurlarmu azraq nepes alidu".

Biz seyshenbe küni xitayning istanbuldiki konsulxanisigha téléfon qilghan bolsaqmu, emma konsulxanidikiler téléfonimizni almidi. Lékin salchuk ozdaghning xitay konsulxanisi aldidiki Uyghurlargha éytishiche, türkiye prézidénti we hökümiti xitayning türkiyediki bash elchisi bilen bu toghrisida sözlishishi kérek iken.

Salchuk özdagh türkiye jumhuriyitining Uyghurlargha her waqit qérindishidek mu'amile qilip, ulargha quchaq échip kelgenlikini bildürüp: "Shu seweblik biz hörmetlik jumhur re'isi we birleshme hökümetke shuni éytimizki, xitay bash elchisi bilen sözlishing, xitayning mes'ulliri bilen sözlishing, u ishikler échilsun, xitay bu yerdikiler bilen munasiwetlik ishlar heqqide pütün dunyagha bayanat élan qilsun" dédi.

Biraq mustafa akyolning qeyt qilishiche, türkiye hökümiti xitayni bi'aram qilip qoymasliq üchün alahide diqqet qilmaqtiken. U, buninggha türkiyening kéyinki yillarda "Gherbni düshmen, rusiye bilen xitaydek döletlerni ittipaqdash, dep qaraydighan bir siyasiy zéhniyetke ésilishi seweb bolghanliqi" ni bildürdi.

Mustafa akyol: "Démekki, türkiye xitayni bi'aram qilmasliq üchün alahide diqqet qilmaqta. Bu türkiyening yéqinqi yildin béri özining dunyadiki ornini qayta békitishi bilen munasiwetlik. 10 Yil awwal erdoghan xitayni Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilish bilen eyibligen. Biraq u waqitta erdoghanning siyasiy pikri perqliq idi. U türkiyeni yawropa ittipaqining ezasi qilish yolida bolup, özini gherbning parchisi, dep qaraytti. Peqet meyli erdoghanning hakim mutleqliqi bolsun meyli 2016-yildiki herbiy özgirish bolsun bularning hemmisining birlishishi bilen türkiye gherbni düshmen, rusiye we xitaydek döletlerni ittipaqdash, deydighan bir zéhniyetke ésildi" dédi.

Türkiye bilen xitay arisida 2017-yili imzalan'ghan "Jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" ötken ayning axirlirida xitay xelq qurultiyi da'imiy komitéti teripidin testiqlan'ghan. Xitay taratqulirining mezkur kélishim toghrisidiki xewerliride, emdi Uyghurlarning türkiyede xitaygha qarshi pa'aliyet élip baralmaydighanliqi ilgiri sürülgen. Mezkur kélishimning xitay xelq qurultiyida testiqlinishi türkiyede yashaydighan Uyghur muhajirliridiki endishini kücheytip, kishilik hoquq teshkilatlirining we türkiyediki öktichi partiye-guruhlarning qayta diqqitini qozghighanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet