Türkiye parlaméntigha "Sherqiy türkistandiki kishilik hoquqni tekshürüsh komitéti" qurush teklipi sunuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-02-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye jumhuriyet xelq partiyesining parlamént ezasi burju köksal xanim.
Türkiye jumhuriyet xelq partiyesining parlamént ezasi burju köksal xanim.
RFA/Erkin Tarim

Uyghurlarning éghir weziyiti amérika qoshma shtatliri we gherb elliride dawamliq kün tertipke kéliwatqan bügünki künde türkiye hökümitining sükütte turuwélishi türkiye xelqi we türkiyediki öktichi partiyelerning bezi parlamént ezalirining naraziliqigha uchrimaqta. Türkiye parlaméntidiki ikkinchi chong partiye - jumhuriyet xelq partiyesining parlamént ezasi burju köksal xanim ötken ay türkiye parlaméntigha "Sherqiy türkistandiki kishilik hoquqni tekshürüsh komitéti" qurush teklip layihesi sun'ghan. Biz mezkur teklip layihesi toghrisida köz qarishini igilesh üchün parlamént ezasi burju köksal xanim bilen söhbet élip barduq.

"Yéqinda türkiye parlaméntigha Uyghurlar toghrisida teklip layihesi sunupsiz, bu heqte qisqiche melumat bersingiz qandaq?" dégen so'alimizgha, u, mundaq jawab berdi: 

"Shundaq, Uyghurlar toghrisida bir teklip layihesini sundum, lékin téxi parlaméntta muzakirige qoyulmidi. Kütüwatimiz, muzakirige qoysa biz jumhuriyet xelq partiyesi parlamént ezaliri bolush süpitimiz bilen qollaymiz. Men saylinip chiqqan yurtum afyon wilayitidimu Uyghurlar toghrisida chong pa'aliyetler uyushturdum. Türkiye parlaméntida her qaysi partiyelerning parlamént ezaliridin terkib tapqan bir komitét qurup, sherqiy türkistandiki kishilik hoquq depsendichiliklirini otturigha chiqirishimiz kérek. Birleshken döletler teshkilati Uyghurlar toghrisida doklatlarni teyyarlap kün tertipige qoyuwatqan bügünki künde türkiye parlaméntining bu mesile toghrisida héch néme qilmasliqi toghra emes. Biz Uyghurlar üchün bir ishlar qilishimiz kérek. Chünki, biz Uyghurlar bilen qérindash hemde dindash. Hemmidin muhimi hemmimiz insan",

Qimmetlik radi'o anglighuchilar, 97 yilliq tarixqa ige jumhuriyet xelq partiyesi türkiye jumhuriyiti bilen oxshash waqitta, yeni1923-yili türkiye jumhuriyitining qurghuchisi mustafa kamal atatürk teripidin qurulghanidi.

Burju köksal xanim, "Partiyengizdiki bezi parlamént ezaliri Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida bayanat élan qilip, türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirmaqta. Lékin partiye re'isining bu heqte hazirghiche bir bayanati élan qilinmidi, buning sewebi néme?" dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: "Biz kishilik hoquq depsendichilikige qarshi turuwatqan partiye. Dunyaning qeyiride kishilik hoquq depsendichiliki bolsa uninggha qarshi chiqidu, biz, zulumgha qarshi her da'im ézilgen xelqlerni qollap kéliwatqan partiye. Sherqiy türkistanda boluwatqanlar hemmimizge melum. Birleshken döletler teshkilatining doklatliridimu bular otturigha qoyuldi. Lagérda yétip chiqqanlarning anglatqanlirinimu angliduq. Bundaq turuqluq xitayning bésim siyasetlirini partiyemizning körmeslikke sélishi mumkin emes". 

Parlamént ezasi burju köksal xanim, "Siz her da'im Uyghur xanim-qizlar duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichilikini tekitlewatisiz?. Bu heqte néme qilmaqchisiz?" dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: 

"Iskenje we bésim siyasitidin eng köp ziyan'gha uchrawatqanlar ayallar. Uyghur ayallirining béshigha kéliwatqan zulum heqiqeten ademni chüchütidu. Men Uyghur ayallar duchar boluwatqan zulumni anglighandin kéyin bir ayal bolush süpitim bilen bekla ichim aghridi. Xitayda nahayiti éghir kishilik hoquq depsendichiliki bar. Partiyemiz buninggha qarita qarap turalmaydu. Türkiye parlaméntida 'sherqiy türkistandiki kishilik hoquqni tekshürüsh komitéti' qurulsa barliq küchimiz bilen hemkarliship ishleymiz." 

Qimmetlik radi'o anglighuchilar, ötken yili "Iyi", yeni yaxshi partiyesi "Sherqiy türkistandiki kishilik hoquqni tekshürüsh komitéti" qurush toghrisida teklip layihesi sun'ghanda hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezaliri bilen hökümetni qollawatqan milletchi heriket partiyesining qarshi chiqishi bilen maqulluqtin ötmigenidi. 

Biz mezkur layihining bu qétim parlaménttin ötüsh-ötmeslik mesilisini sorighinimizda, burju köksal xanim mundaq jawab berdi: "Hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesige shuni démekchimenki, méning bu teklipimni qollanglar türkiye parlaméntidiki 4 partiyening parlamént ezaliridin terkib tapqan 'sherqiy türkistandiki kishilik hoquqni tekshürüsh komitéti" qurayli. Bu mesilige milliy mesile dep qarayli. Hemmimiz ular üchün awazimizni chiqirayli, sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz üchün yardem qolimizni sunayli. Sherqiy türkistan hazir boluwatqan insan tragédiyesining baldurraq axirliship, sherqiy türkistanliqlarning erkinlikke érishishi üchün hemme birdek küch chiqirayli". 

"Sizning Uyghur mesilisige bundaq qiziqishingiz qachan, qandaq bashlan'ghan?" dégen so'alimizgha jumhuriyet xelq partiyesi parlamént ezasi burju köksal xanim mundaq jawab berdi: "Bu men uzun yillardin buyan köngül bölüwatqan bir mesile. Lékin, parlamént ezasi bolghandin kéyin awazingizni téximu köp adem anglaydu. Normal bir puqra bolush süpitingiz bilen namayishlargha qatnishalaysiz, sho'ar towlaysiz, lékin parlamént ezasi bolsingiz parlaméntta mesilini otturigha qoyalaysiz, tesiringiz küchlük bolidu, manga Uyghur ayalliri duchar boluwatqan zulum bek tesir qildi. Türkiyede uruq-tughqanliri bilen alaqe qilalmaywatqan Uyghur ayallar bar, bala-chaqiliri xitay lagérlirida turuwatqan Uyghur ayalliri bar, men özümni ularning ornigha qoyup turup, Uyghur ayalliri üchün küresh qiliwatimen. Sherqiy türkistanliqlarning kishilik hoquqigha ige bolup, erkin yashishini arzu qilimen". 

Bu teklip layihisini bashqa partiyeler qollamdu? dégen mesile boyiche "Iyi" partiyesining parlamént ezasi fahrettin yoqush ependini ziyaret qilip soriduq. U, bu heqtiki köz-qarishini bayan qilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistan toghrisida qaysi partiye teklip layihisi sunsa partiyemizning barliq parlamént ezaliri qollaydu. Meyli aq partiye bolsun, meyli milletchi heriket partiyesi yaki jumhuriyet xelq partiyesi bolsun sherqiy türkistan mesiliside hemmisini yaxshi partiye bolush süpitimiz bilen qollaymiz". 

Ötken yili "Iyi" partiyesining parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi sun'ghan "Uyghur diyaridiki kishilik hoquq depsendichilikini tekshürüsh komitéti" qurush layihesi ret qilin'ghanidi. Fahrettin yoqush ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Men sun'ghan layiheni hakimiyet béshidiki aq partiye ret qildi, milletchi heriket partiyesi qollimidi. Eger milletchi heriket partiyesi qollighan bolsa maqullan'ghan bolatti." 

Uyghur mesilisini burundin tartip türkiyediki ongchi partiyeler qollaytti. Jumhuriyet xelq partiyesidek sol partiyening qollishini qandaq chüshinishimiz kérek? enqerediki Uyghur instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi buning Uyghur mesilisining xelq'aralashqanliqining ipadisi ikenlikini ilgiri sürdi. 

Hazir, türkiye parlaméntida 650 neper parlamént ezasi bar bolup, bularning köpi hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezaliridur. Mezkur layihe maqullinishi üchün parlamént ezalirining köpinchisining qollishigha érishishi kérek. Bu qétim mezkur layiheni aq partiye we milletchi heriket partiyesining qollash-qollimasliqi téxiche éniq emes.

Toluq bet