Чавушоғлу: «хитай ташқи ишлар министири билән уйғур мәсилиси һәққидә сөзләштуқ»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-02-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән сөһбәттә. 2018-Йили 15-июн, бейҗиң.
Түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән сөһбәттә. 2018-Йили 15-июн, бейҗиң.
AP

Германийәниң мюнхен шәһиридә өткүзүлгән 56-нөвәтлик хәвпсизлик йиғини җәрянида түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән көрүшкәндә уйғур мәсилисиниму оттуриға қойған. Учришиш ахирлашқандин кейин мәвлүт чавушоғлу түркийәдики «а хәвәр» телевизйәсигә бәргән баянатида ваң йи билән елип барған учришиши тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: «уйғур мәсилини хитай рәһбәрлири билән елип барған һәр қетимлиқ учришишимизда оттуриға қоюватимиз. Дөләт рәисимиз рәҗәп таййип әрдоған өткән йили 7-айниң 2-күни японийәдики 20 дөләт гуруһи алий рәһбәрлири йиғини ахирлашқандин кейин бейҗиңға елип барған зияритидиму уйғур мәсилисини оттуриға қойғаниди. Мәлум болғинидәк уйғурлар хитай пуқраси, уларниң хитайда барлиқ кишилик һәқ вә һоқуқлириға игә параван яшишини тәләп қилимиз.»

Хәвәрләргә асасланғанда өткән йили 7-айниң 2-күни икки дөләт рәһбәрлири бейҗиңда елип барған учришишта ши җинпиң түркийәдин бир һәйәтниң уйғур дияриға берип тәкшүрүш елип беришини қобул қилған. Түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу 15-феврал күни мюнхендә мухбирларға бәргән баянатида бу һәқтә тохтилип мундақ дәйду: «хитай рәиси түркийәдин бир һәйәтни уйғур дияриға тәклип қилғаниди. Биз уйғур мәсилисини һәр даим оттуриға қоюватимиз. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 3-йиғинидиму у йәрдә турушлуқ әлчимиз буни оттуриға қойғаниди. Хитай биздин бир һәйәт тәшкилләп уйғур районини зиярәт қилишимизни тәләп қилғаниди. Биз берип қәйәрләрни екскурсийә қилип, кимләр билән көрүшидиғанлиқимизни һәққидә тәләплиримизни тәйяр қилдуқ. Әгәр бу тәләплиримизни хитай қобул қилса баримиз, болмиса хитай рәһбәрлири билән учришиш үчүн беришимизниң һаҗити йоқ.»

Мәвлүт чавушоғлу баянатиниң ахирида хитай һөкүмитиниң уйғурларниң түрк қан системисидин әмәслики тоғрисида доклат елан қилғанлиқини, лекин уйғурларниң бир түрк қовми икәнликини тәкитләп мундақ деди: «мәлум болғинидәк хитай уйғурларниң түрк қовми әмәслики тоғрисида доклат елан қилди. Биз уларға, уйғурлар билән етник, мәдәнийәт вә диний җәһәттин зич мунасивитимиз барлиқини ейттуқ. Уйғурларға көңүл бөлүшимиз нормал иш. Биз хитайниң ‹бир хитай' сияситини қоллаймиз, дәватимиз. Биз хитай билән болған мунасивитимиздә уйғур мәсилисини сәмимий бир шәкилдә оттуриға қоюватимиз. Хәлқарадики уйғур мәсилисини инсан һоқуқлири җәһәттин оттуриға қоюватимиз. Бу, хитай рәһбәрлири билән елип барған бурунқи учришишлиримиздиму күнтәртипкә кәлгәнгә охшаш мюнхендики бихәтәрлик йиғинидиму хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән уйғур мәсилиси тоғрисида сөзләштуқ.»

Түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу өткән йили 2-айда җәнвәдә чақирилған б д тәшкилати йиғинида сөзләп, «хитай җаза лагерлирини тақивәтсун» дегәниди. Дәл бир йил өткәндин кейин мухбирларға буларни дейишидики сәвәб немә? әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә тохталди.

Түркийәдә тонулған журналист мәмәт әли үнал әпәнди түркийә ташқи ишлар министириниң баянати һәққидики көз-қаришини баян қилип мундақ деди: «әпсуски улар, хитайға қарита бәкла юмшақ позитсийә тутмақта. Хитай билән мунасивитимиз бузулуп кетәрму? дәп мушундақ қиливатиду. Йәнә бир тәрәптин түркийә җамаәтчиликиниң бу һәқтә һөкүмәткә бесими бар. Қийин бир әһвалда, немә қилишини биләлмәйватиду. Җамаәтчиликниң бесими бәк муһим.»

Түркийә қәйәрдә қийин әһвалда чүшүп қалған мусулман болса уларға ярдәм қилимиз дәйдиған принсипи бойичә апәткә учриған йәрләргә ярдәмләрни әвәтип кәлмәктә. Бүгүн уйғурлар һәм җаза лагерлири һәм вухән вируси түпәйлидин қатму-қат қийинчилиқларға дучар болмақта. Уйғурларға қериндаш дөләт һесаблинидиған түркийә хитайға илтимас қилип, уйғурларға ярдәм буюмлирини йәткүзүшни тәләп қилса хитай рухсәт қиларму? доктор әркин әкрәм әпәнди хитайниң буниңға рухсәт қилмайдиғанлиқини баян қилди.

Түркийә хәлқи уйғурларни кәң-көләмдә қоллаватқан болсиму, бирақ, түркийә һөкүмитиниң хитайдин бәзи иқтисадий мәнпәәтләрни күтүп, уйғур мәсилисидә сүкүт қилип туруватқанлиқи оттуриға қоюлмақта. Һазир хитайда вирус тарқалғандин кейин, хитайдин түркийәгә саяһәтчиләр келәлмәйватиду, хитай билән болған тиҗарәт мунасивитиму вақитлиқ чәкләнди. Буниң түркийә-хитай мунасивитигә қандақ тәсири болар? доктор әркин әкрәм бу һәқтики көз-қарашлирини баян қилип өтти.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң тор бетидиму бу учришиш тоғрисида хәвәр елан қилинған болуп, хәвәрдә чавушоғлуниң түркийәниң «шинҗаңниң муқимлиқини қоллайдиғанлиқи» ни, хитай елип бериватқан «диний ашқунлуққа қарши күрәшни қоллайдиғанлиқи» ни тәкитлигәнлики йезилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт