Chawushoghlu: "Xitay tashqi ishlar ministiri bilen Uyghur mesilisi heqqide sözleshtuq"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-02-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen söhbette. 2018-Yili 15-iyun, béyjing.
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen söhbette. 2018-Yili 15-iyun, béyjing.
AP

Gérmaniyening myunxén shehiride ötküzülgen 56-nöwetlik xewpsizlik yighini jeryanida türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshkende Uyghur mesilisinimu otturigha qoyghan. Uchrishish axirlashqandin kéyin mewlüt chawushoghlu türkiyediki "A xewer" téléwizyesige bergen bayanatida wang yi bilen élip barghan uchrishishi toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Uyghur mesilini xitay rehberliri bilen élip barghan her qétimliq uchrishishimizda otturigha qoyuwatimiz. Dölet re'isimiz rejep tayyip erdoghan ötken yili 7-ayning 2-küni yaponiyediki 20 dölet guruhi aliy rehberliri yighini axirlashqandin kéyin béyjinggha élip barghan ziyaritidimu Uyghur mesilisini otturigha qoyghanidi. Melum bolghinidek Uyghurlar xitay puqrasi, ularning xitayda barliq kishilik heq we hoquqlirigha ige parawan yashishini telep qilimiz."

Xewerlerge asaslan'ghanda ötken yili 7-ayning 2-küni ikki dölet rehberliri béyjingda élip barghan uchrishishta shi jinping türkiyedin bir hey'etning Uyghur diyarigha bérip tekshürüsh élip bérishini qobul qilghan. Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu 15-féwral küni myunxénde muxbirlargha bergen bayanatida bu heqte toxtilip mundaq deydu: "Xitay re'isi türkiyedin bir hey'etni Uyghur diyarigha teklip qilghanidi. Biz Uyghur mesilisini her da'im otturigha qoyuwatimiz. Birleshken döletler teshkilatining 3-yighinidimu u yerde turushluq elchimiz buni otturigha qoyghanidi. Xitay bizdin bir hey'et teshkillep Uyghur rayonini ziyaret qilishimizni telep qilghanidi. Biz bérip qeyerlerni ékskursiye qilip, kimler bilen körüshidighanliqimizni heqqide teleplirimizni teyyar qilduq. Eger bu teleplirimizni xitay qobul qilsa barimiz, bolmisa xitay rehberliri bilen uchrishish üchün bérishimizning hajiti yoq."

Mewlüt chawushoghlu bayanatining axirida xitay hökümitining Uyghurlarning türk qan sistémisidin emesliki toghrisida doklat élan qilghanliqini, lékin Uyghurlarning bir türk qowmi ikenlikini tekitlep mundaq dédi: "Melum bolghinidek xitay Uyghurlarning türk qowmi emesliki toghrisida doklat élan qildi. Biz ulargha, Uyghurlar bilen étnik, medeniyet we diniy jehettin zich munasiwitimiz barliqini éyttuq. Uyghurlargha köngül bölüshimiz normal ish. Biz xitayning 'bir xitay' siyasitini qollaymiz, dewatimiz. Biz xitay bilen bolghan munasiwitimizde Uyghur mesilisini semimiy bir shekilde otturigha qoyuwatimiz. Xelq'aradiki Uyghur mesilisini insan hoquqliri jehettin otturigha qoyuwatimiz. Bu, xitay rehberliri bilen élip barghan burunqi uchrishishlirimizdimu küntertipke kelgen'ge oxshash myunxéndiki bixeterlik yighinidimu xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen Uyghur mesilisi toghrisida sözleshtuq."

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu ötken yili 2-ayda jenwede chaqirilghan b d teshkilati yighinida sözlep, "Xitay jaza lagérlirini taqiwetsun" dégenidi. Del bir yil ötkendin kéyin muxbirlargha bularni déyishidiki seweb néme? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi bu heqte toxtaldi.

Türkiyede tonulghan zhurnalist memet eli ünal ependi türkiye tashqi ishlar ministirining bayanati heqqidiki köz-qarishini bayan qilip mundaq dédi: "Epsuski ular, xitaygha qarita bekla yumshaq pozitsiye tutmaqta. Xitay bilen munasiwitimiz buzulup kétermu? dep mushundaq qiliwatidu. Yene bir tereptin türkiye jama'etchilikining bu heqte hökümetke bésimi bar. Qiyin bir ehwalda, néme qilishini bilelmeywatidu. Jama'etchilikning bésimi bek muhim."

Türkiye qeyerde qiyin ehwalda chüshüp qalghan musulman bolsa ulargha yardem qilimiz deydighan prinsipi boyiche apetke uchrighan yerlerge yardemlerni ewetip kelmekte. Bügün Uyghurlar hem jaza lagérliri hem wuxen wirusi tüpeylidin qatmu-qat qiyinchiliqlargha duchar bolmaqta. Uyghurlargha qérindash dölet hésablinidighan türkiye xitaygha iltimas qilip, Uyghurlargha yardem buyumlirini yetküzüshni telep qilsa xitay ruxset qilarmu? doktor erkin ekrem ependi xitayning buninggha ruxset qilmaydighanliqini bayan qildi.

Türkiye xelqi Uyghurlarni keng-kölemde qollawatqan bolsimu, biraq, türkiye hökümitining xitaydin bezi iqtisadiy menpe'etlerni kütüp, Uyghur mesiliside süküt qilip turuwatqanliqi otturigha qoyulmaqta. Hazir xitayda wirus tarqalghandin kéyin, xitaydin türkiyege sayahetchiler kélelmeywatidu, xitay bilen bolghan tijaret munasiwitimu waqitliq cheklendi. Buning türkiye-xitay munasiwitige qandaq tesiri bolar? doktor erkin ekrem bu heqtiki köz-qarashlirini bayan qilip ötti.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining tor bétidimu bu uchrishish toghrisida xewer élan qilin'ghan bolup, xewerde chawushoghluning türkiyening "Shinjangning muqimliqini qollaydighanliqi" ni, xitay élip bériwatqan "Diniy ashqunluqqa qarshi küreshni qollaydighanliqi" ni tekitligenliki yézilghan.

Toluq bet