Parlamént ezasi feridun baxshi: "5 Minut közünglarni yumup özünglarni Uyghurlarning ornigha qoyup béqinglar"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-02-22
Share
Parlamént ezasi feridun baxshi: Türkiye "Iyi" partiyesining parlamént ezasi, asasiy qanun komitéti ezasi feridun baxshi ependi nutuqda Uyghurlar toghrisida söz qilmaqta. 2021-Yili 19-féwral, enqere, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Uyghur mesilisi türkiye parlaméntida izchil halda otturigha qoyulidighan bir mesilige aylandi. 19-Féwral küni "Iyi" partiyesining parlamént ezasi, asasiy qanun komitéti ezasi feridun baxshi ependi nutuq sözlep, 580 parlamént ezasini 5 minut közini yumup özlirini Uyghurlarning ornigha qoyup béqishqa chaqirdi. U, nutiqida türkiye hökümitini tenqit qilish bilen birge barliq siyasiy partiyelerni parlamént ezalirini sherqiy türkistan mesilisige ige chiqishqa chaqirdi.

Parlamént ezasi qanunshunas feridun baxshi ependi türkiye hökümitini sükütte turush bilen eyiblep mundaq dédi: "Hörmetlik parlamént re'isi, qimmetlik parlamént ezaliri hemmeylen'ge hörmet we éhtiramimni bildürimen. Qimmetlik parlamént ezaliri hemminglar közünglarni yumup xitay hemmisini jinayetchi élan qilip lagérgha solap qoyghan bir milletni köz aldinglargha élip kélinglar. Özünglarni ularning ornigha qoyup béqinglar. Barliq yol, xalta kocha we mehellilirige yüz tonush kaméraliri ornitilghan, 12-yashtin 65 yashqiche bolghan hemme ademning gen ewrishkisi, barmaq izi, we qéni toghrisidiki melumatliri éliwélin'ghan, sheherler arisidila emes, mehelliler arisighimu saqchi ponkitliri qurulghan, chet'eller bilen bolghan alaqisi pütünley üzüp tashlan'ghan, bir kün ichide oxshash yoldin ikki qétim ötse sotqa tartiliwatqan, xitay saqchiliri xalighanche tutup solap, soraqqa tartiwatqan hetta étip öltürülüwatqan sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz bar. Bügünki künde sherqiy türkistanda öltürülgen kishilerning öltürülüsh sewebini sorash, méyitning namizini chüshürüsh, depine murasimida yighlashmu jinayet hésablinidu".

Parlamént ezasi feridun baxshi ependi türkiye parlaméntida qilghan sözini mundaq dawamlashturdi: "Kimning kim bilen toy qilidighanliqini, qandaq kiyim kéyidighanliqini, némilerni ögense bolidighanliqini, qandaq tepekkur qilidighanliqini, némige étiqad qilishi kéreklikini, kishilerning qanche bala tughidighanliqini dölet belgilep béridu".

U, parlaméntta qilghan sözide, Uyghurlar hazir irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan bolsimu hökümetning we türkiyediki axbarat organlirining buninggha köngül bölmeywatqanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Yuqirida men dep ötken zulum xitay bésiwalghan sherqiy türkistanda élip bériliwatidu. Bu irqiy qirghinchiliqni nurghun dölet we türkiye körmeslikke séliwatidu. Atalmish kishilik hoquq qoghdighuchilirimu sükütte turuwéliwatidu. Uyghur qérindashlirimiz yighiwélish lagérlirida her xil iskenjilerge, hetta tajawuzgha uchrimaqta. Xitay ulargha qarita irqiy qirghinchiliq élip barmaqta. Lékin türkiyediki axbarat organliri buninggha köngül bölmeywatidu. U yerde aqqan türkiy xelqlirining qéni bolghachqa xewer qimmitimu bolmaywatidu. Ikki yil burun türkiye parlaméntida sözligen nutqumdimu oxshashla mushuni tekitligenidim. Bügün bu heqte bir ilgirilesh körelmeywatimen".

Parlamént ezasi feridun baxshi ependi türkiye parlaméntida qilghan sözide hökümetni eyiblep yene munularni dédi: "Qimmetlik parlamént ezaliri sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqni dunya jama'etchilikige anglitishqa tirishiwatqan Uyghur qérindashlirimgha qarita türkiye hökümitimu bezi cheklimilerni qoymaqta. Uyghurlarning peryadigha islam dunyasi bilen türk dunyasi qulaq salmaywatidu. Sherqiy türkistanda tökülüwatqan qan Uyghurlarning qéni bolghachqa bezi insanlar közi körmes quliqi anglimas boluwéliwatidu. Ata-yurtimiz sherqiy türkistanda uzun yillardin buyan xitay zulmigha, assimiliyatsiyege qarshi köresh qiliwatqan sherqiy türkistanliqlargha ige chiqmay ularni xitay zulmigha tashlap qoyghan hökümetni qattiq eyibleymen".

Feridun baxshi ependi nutqida türkiye hökümitidin töwendiki so'allarni soridi: "Qimmetlik parlamént ezaliri, türkiye bilen xitay otturisida tüzülgen 'jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi'ning yéqinda parlaméntning kün tertipige élip kélinidighanliqi toghrisida gep-sözler tarqiliwatidu. Hökümetni bu yerdin agahlandurimizki, hergiz buni qilishqa temshelmenglar. Xitay bilen bu kélishimni tüzüshtiki meqset néme? tashqi ishlar ministiri bu kélishimning Uyghurlarni öz ichige almaydighanliqini dédi. Méning bilishimche biz xitay dölitining ötküzüp bérishini telep qilidighan birmu türkiye puqrasi yoq. Xitay dölitining neziride Uyghurlarning hemmisi térrorchi. Eger bu kélishim Uyghurlarni öz ichige almaydighan bolsa, néme üchün xitay türkiye bilen bu kélishimni tüzüshte bundaq aktip. Siz Uyghurlarni xitaygha qayturup bérish üchün bu kélishimni maqullimaqchimu? eger hökümitimiz bu kélishimni tüzmise xitay waksina bilen qeriz pul bermemdu? men hökümetni parlaméntta turup yene bir qétim agahlandurmaqchimen. Hergiz bu kélishimni parlaméntta maqulluqtin ötküzüshke temshelmengla. Biz Uyghur türklirini xitaygha ötküzüp bérishke ruhset qilmaymiz. Ay yultuzluq türk bayriqidin kök bayraqqa salam yollaymen".

Parlamént ezasi feridun baxshi ependi 2018-yili parlamént ezasi bolup saylan'ghandin tartip 15 qétim sherqiy türkistan mesilisini otturigha qoyghan. U, türkiye parlaménttidiki omumiy yighinda Uyghur mesilisini otturigha qoyghanda, parlaménttiki siyasiy partiyiler, parlamént ezaliri qandaq inkas qayturghan? bu heqte köz qarishini igilesh üchün feridun baxshi ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U, bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "Men adette sherqiy türkistan toghrisida söz qilghanda parlamént ezaliri diqqet bilen anglaydu. Jumhuriyet xelq partiyesi bilen 'yaxshi' partiye parlamént ezaliri chawak chélip alqishlaydu. Biz ayrilip chiqqan milletchi heriket partiyesi chawak chalmaydu. Bezide ijabiy inkasmu qayturidu. Türkiyeni idare qiliwatqan adalet we tereqiyat partiyesi parlamént ezaliri dawamliq manga qarshi chiqidu. Lékin ijtima'iy taratqular arqiliq tarqatqinimda xelq ammisidin nahayiti yaxshi inkaslar kélidu. Shunga türkiye hökümiti jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimini parlaméntning kün tertipige élip kélelmeywatidu dep oylaymen".

Mutexessisler Uyghur mesiliside türkiye hökümitining bundin kéyin téximu köp partiye we parlamént ezalirining tenqidige uchraydighanliqini ilgiri sürüshmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet