Türk dunyasi "Bir yol bir belwagh siyasiti" din hoshyar bolushqa chaqirildi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-02-26
Élxet
Pikir
Share
Print
3-Qétimliq "Türk dunyasining gé'o-siyasiy nuqtisidin xitayning bir yol bir belwagh türige nezer" namliq ilmiy muhakime yighinidin bir körünüsh. 2020-Yili 22-féwral. Istanbul, türkiye.
3-Qétimliq "Türk dunyasining gé'o-siyasiy nuqtisidin xitayning bir yol bir belwagh türige nezer" namliq ilmiy muhakime yighinidin bir körünüsh. 2020-Yili 22-féwral. Istanbul, türkiye.
RFA/Azigh

3-Qétimliq "Türk dunyasining gi'o-siyasiy nuqtisidin xitayning 'bir yol-bir belwagh türi' ge nezer" namliq yighinda, xitayning orta asiya ellirini "Qerz qiltiqi" gha chüshürüwatqanliqi otturigha qoyulghandin bashqa, türk dunyasi xitayning atalmish "Bir yol bir belwagh siyasiti" din hoshyar bolushqa chaqirildi.

22-Féwral türk Uyghur akadémiyesi, xitay tetqiqati instituti we türk ochaqliri teshkilatining birliship orunlashturushi bilen 3-qétimliq "Türk dunyasining gi'o-siyasiy nuqtisidin xitayning bir yol bir belwagh türige nezer" namliq ilmiy muhakime yighini türk ochaqliri istanbul shöbiside ghelibilik ichildi. Mezkur ilmiy muhakime yighinining 2-nöwetliki 18-yanwar küni istanbulda échilghan idi.

Yighin'gha tonulghan Uyghur we türk ziyaliyliri, türkiyediki Uyghur teshkilatlarning mes'ulliri, türk ochaqliri teshkilatining rehberliri we oqutquchi-oqughuchilar qatnashti.

Yighin istiqlal marshi we sherqi türkistan jumhuriyitining marshi bilen bashlandi. Tonulghan türk ziyaliysi proféssor salih aynural riyasetchilik qilghan yighin'gha aydin uniwérsitétidin proféssor ragip kutay karaja, proféssor ekrem barak arék'oghli we doktor perhat qurban tengritaghli qatarliq ziyaliylar yighin'gha qatnashti we léksiye berdi.

Proféssor ekrem barak arik'oghli qirghizistanning iqtisadiy, jughrapiyelik ehwali, nopus qurulmisi, dölet tüzülmisi qatarliq amillar heqqide tepsiliy melumat berdi we xitay hökümitining qirghizistan yuqiri derijilik emeldarlirini chirikleshtüriwatqanliqi, siyasiy jehettin qerz qiltiqigha oxshash usullar bilen qirghizistanni tesiri astigha ilishqa tirishiwatqanliqini éytti.

Proféssor ekrem barak arik'oghli qirghizistanning dölet tüzülmisining "Bir yol bir belwagh qurlishi" tüpeyli xeterde ikenlikini chüshendürüp mundaq dédi: "Xitay özining yipek yolini tereqqiy qildurush, tijariy yollirining rawanliqini saqlash üchün bu xil döletlerge qerz bériwatidu. Qirghizistan qatarliq döletlerde dölet bashqurghuchiliri alghan qerzini xata usulda qollandi. Döletning yuqiri qatlamliridiki xadimlirigha para bérildi, qerz puligha xiyanet qilindi."

Keynidin ragip kutay karaja ependim xitayning "Bir yol bir belwagh qurulushi" we kungzi institutliri qatarliq layihiler we qurulushlar arqiliq siyasiy we iqtisadiy jehettin kéngeymichilik qiliwatqanliqini éytip ötti. 

Ragip kutay karaja ependim bir yol bir belwagh qurlishi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bu layihe peqet adettiki bir iqtisad layihesi yaki xelq turmushini yaxshilash qurlishi emes. Bu layihening ichide medeniyet, siyaset, tashqi siyaset, iqtisad hemme terkib mewjut. Shunga intayin hoshyar bolushimiz kérek."

Keynidin aldinqi ikki qétimliq yighinda yipek yoli boyidiki yer jay namliri toghrisida sözligen doktor perhat qurban tengritaghli ependim, bu qétimliq yighinda kroran shehirini misalgha ilip "Yipek yolidiki yer namlirining xitaychilashturulushi-kroran, lolen emes" dégen témida léksiye berdi. Léksiyede doktor perhat ependim konkrét misallar arqiliq xitayning kéngeymichiliki we assimilyatsiye siyasitini pakitliq halda izahlap ötti.

Biz bu munasiwet bilen doktor perhat qurban tengritaghli ependimni ziyaret qilduq.

Doktor bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Xitay hökümitining "Bir yol bir belwagh" qurulushining otturigha chiqishi bilen yer isimliri diqqet qozghashqa bashlidi. Men bu jehette hem türkiyediki akadémik xizmet qilidighanlargha agahlandurush bérish we bezi xataliqlarni tüzitish munasiwiti bilen yighinning birinchi qismida bu témini tallighan. Kéyinki yighinlarda her pa'aliyette bir yer namini misalgha ilip buni tüzitishke tirishiwatimiz. Pa'aliyetlirimizning meqsiti yenila wetinimizge munasiwetlik mesililerni hel qilish üchün boluwatidu."

Biz 2-qétimliq ilmiy muhakime yighinida "Pul mu'amile asasidiki yéngi dunya tertipide xitayning kéngeymichiliki we sherqi türkistanda zulum" namida léksiye bergen tonulghan zhurnalist we yazghuchi merwe shebnem oruch xanimni ziyaret qilduq.

Shebnem oruch xanim "Xitayning bir yol bir belwagh qurulushining ghelibisi Uyghur mesilisining meghlubiyitimu?" dégen so'algha jawab bérip mundaq dédi: "'bir yol bir belwagh qurlishi' téxi pütmidi. Xitay buninggha meblegh sélishni dawamlashturuwatidu. Tügigende téximu éniq bilimiz. Téxi tügimey turupmu xitay étnik qirghinchiliq qilish iradisini namayan qiliwatidu. Bizning qilalaydighinimiz 'bir yol bir belwagh layihisi' diki döletlerni sherqiy türkistan mesiliside téximu sezgür haletke ötüshige türtke bolup, xitayni bu mesilide qistash üchün ularni bir yerge ilip kélish. Buni qilmisaq hélighu sherqiy türkistan iken, dunya nopusining 3/2 si xitayning jahan'girlikige teslim bolidu. Biz amérikining bashqurushidiki dunya sistémisidin memnun emes, biraq buning ornigha xitay bashquridighan sistéma dessimesliki kérek."

Igilishimizche, 154dölette 548 kungzi instituti bolup, yérimidin köpreki "Bir yol, bir belwagh" qurulushigha munasiwetlik döletlerge yerleshken iken. Uningdin bashqa 1070 xitay sinipi bar bolup, 46 ming 200 oqutquchisi bar iken. 57 Döletning ma'arip sistémisida xitay tili ders süpitide ötilidiken. Türkiyede bolsa 5 kungzi instituti bar bolup, newsheherde yene biri qurulush aldida iken.

Közetküchilerning qarishiche xitay hökümiti pütün küchi bilen akadémik we axbarat organliridin paydilinip "Bir yol, bir belwagh" layihisini teshwiq qiliwatqan bolup, musteqil akadémik organlirining tekshürüshi we yuqiriqigha oxshash ilmiy muhakime yighinlirini orunlashturushi muhim ehmiyetke ige iken.

Yighin köpchilikning qizghin ishtirak qilishi bilen intayin ghelibilik ötküzüldi.

Toluq bet