Мутәхәссисләр: уйғур мәсилиси түркийә-хитай мунасивәтлиридә муһим орунға игә

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-06-17
Share
erdoghan-tramp-trump.jpg Америка президенти доналд трамп түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған билән ақсарайда. 2017-Йили 16-май, вашингтон.
AFP

Йеқиндин буян америка қошма штатлири билән хитай оттурисидики сода урушиниң җиддийлишишигә әгишип хәлқара җәмийәтниң, болупму америка қошма штатлири башчилиқидики ғәрб дөләтлириниң уйғур мәсилисигә болған диққити күчийишкә башлиди. Буниң билән бирликтә түркийәниң америка қошма штатлири билән болған мунасивитиниң җиддийлишишидин пайдилинип, хитай түркийә базириға киришкә тиришмақта. Түркийә һөкүмитигә йеқинлиқи билән тонулған "стар гезити" ниң 12-июн күнидики санида елан қилинған "хитай мутәхәссиси гуваң ю: түркийә америкадин F-35 уруш айропиланиниң орниға хитайдин J-31 уруш айропиланини вә русийәдин Su-57 айропиланини сетивалалайду" мавзулуқ мақалидә, хитай мәтбуатлирида елан қилинған хәвәргә асаслинип туруп, америка қошма штатлири F-35 уруш айропиланини түркийәгә сетип бәрмисә, түркийәниң хитайдин J-31 уруш айропиланини сетивелишни ойлаватқанлиқи оттуриға қоюлған.

Мәлум болғинидәк өткәндә америка қошма штатлири һөкүмити хитайниң хуавей ширкитигә қарита чәклимә қоюш һәққидә қарар чиқарғаниди. Мәзкур қарарниң иҗра қилиниши кечиктүрүлгән болсиму гугул, арм, интелгә охшаш тор ширкәтлири хуавей билән болған мунасивитини үзгән иди. Һәтта дунядики әң чоң иҗтимаий таратқу ширкәтлиридин бири болған фейсбук ширкитиму хуавей ширкити билән болған мунасивитини үзгән. Мәлум болғинидәк хуавей өзиниң тор системиси биләнму ишләйду. "стар гезити" ниң 12-июн күнидики хәвиригә асасланғанда хитай хуавей янфонини түркийәдә хитайниң "меңлоң" маркилиқ тор системиси билән ишлитилиши үчүн түркийәгә илтимас қилған. Хәвәргә асасланғанда хитай түркийәдә бир милйон хуавей телефони сетиш пиланини түзмәктә икән.

Мәлумки, түркләр османли империйәсиниң кейинки йиллиридин башлап ғәрблишиш йолиға маңған бир дөләт шундақла 1957-йилидин буян явропа иттипақиға әза болуш үчүн тиришмақта. 

Түркийә иккинчи дуня урушидин кейин, йәни 1952-йили "нато" (шималий атлантик әһди тәшкилати) ға әза болди. Түркийәниң гәрчә ғәрб әллири билән бәзибир келишәлмигән мәсилилири мәвҗут болсиму, әмма "нато") шималий атлантик әһди тәшкилати( мунасивәтлик келишими бойичә "нато" ға әза дөләтләрдин қорал-ярақ сетивелиши керәк икән. Шуңа түркийәниң русийәдин C-400 типлиқ мудапиә системисини сетивелиш қарариға америка қошма штатлири һөкүмити қаттиқ қарши чиққан. Әгәр түркийә русийәдин мәзкур системини сетивелиш қараридин ваз кәчмисә түркийәгә F-35 уруш айропиланини сетип бәрмәйдиғанлиқини тәкитлимәктә. 

Ундақта, америка билән хитай оттурисидики тиҗарәт уруши вә америка билән түркийә оттурисидики мунасивәтниң җиддийлишишиниң түркийәниң уйғурларға қаратқан сияситигә зади қандақ тәсирләрни көрситиши мумкин? 

Доктор әркин әкрәм әпәнди американиң F-35 уруш айропиланлири билән хитай ишләп чиқарған J-31 уруш айропиланини селиштуруп өтти. У, обзорчиларниң бу һәқтә бәзи мәлуматларни йезиватқанлиқини, әмма буни хитайдин алидиған-алмайдиғанлиқи һәққидә түрк армийиси қоманданлиқиниң қарар беридиғанлиқини баян қилди. 

Доктор әркин әкрәм әпәнди хитайниң хуавей ширкитиниң 20 йилдин буян түркийәдә икәнликини, түркийә билән америка оттурисидики тоқунуш кәскинлишип кәтсә, түркийәниң хуавей ширкитиниң системисиниң түркийәгә киришигә рухсәт қиливетиш еһтимали барлиқини баян қилди. 

Мәлум болғинидәк түркийә ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси хами ақсой әпәнди 2-айниң 9-күни баянат берип хитайдики инсан һәқлири дәпсәндичиликини қаттиқ әйиблигәниди. 2-Айниң 26-күни түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу җәнвәдики бирләшкән дөләтләр тәшкилати инсан һәқлири йиғинида қилған сөзидә хитайни җаза лагерлирини дәрһал етиветишкә чақирди. Шуниңдин кейинла түркийә хитай мунасивити йириклишишкә қарап маңди. Бирақ, йеқиндин буян болса түркийә билән хитай өзара йеқинлишишқа башлиди. Доктор әркин әкрәм әпәнди растинила шундақ болуватқанлиқини, әмма түркийә хитай мунасивитиниң қисқа муддәттә яхшилиниватқандәк көрүнсиму узун муддәттә дегәндәк яхши болалмайдиғанлиқини баян қилди. 

Америкада яшаватқан иқтисадшунас мәмәт онсу әпәнди түркийә билән хитай оттурисидики тиҗарий тәңпуңсизлиқ түзәлмәй туруп икки дөләт оттурисидики мунасивәтниң раван болмайдиғанлиқини баян қилди. 

Түркийә билән хитай оттурисидики өзара йеқинлишиш түркийәдики уйғурлар арисида ғулғула пәйда қилмақта. Истанбул университетиниң тарих оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, уйғур мәсилисиниң түркийә-хитай оттурисидики муһим мәсилигә айланғанлиқини, шәрқий түркистан мәсилиси һәл болмай туруп түркийә-хитай мунасивитиниң яхшиланмайдиғанлиқини баян қилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт