Mutexessisler: Uyghur mesilisi türkiye-xitay munasiwetliride muhim orun'gha ige

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-06-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika prézidénti donald tramp türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bilen aqsarayda. 2017-Yili 16-may, washin'gton.
Amérika prézidénti donald tramp türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bilen aqsarayda. 2017-Yili 16-may, washin'gton.
AFP

Yéqindin buyan amérika qoshma shtatliri bilen xitay otturisidiki soda urushining jiddiylishishige egiship xelq'ara jem'iyetning, bolupmu amérika qoshma shtatliri bashchiliqidiki gherb döletlirining Uyghur mesilisige bolghan diqqiti küchiyishke bashlidi. Buning bilen birlikte türkiyening amérika qoshma shtatliri bilen bolghan munasiwitining jiddiylishishidin paydilinip, xitay türkiye bazirigha kirishke tirishmaqta. Türkiye hökümitige yéqinliqi bilen tonulghan "Star géziti" ning 12-iyun künidiki sanida élan qilin'ghan "Xitay mutexessisi guwang yu: türkiye amérikadin F-35 urush ayropilanining ornigha xitaydin J-31 urush ayropilanini we rusiyedin Su-57 ayropilanini sétiwalalaydu" mawzuluq maqalide, xitay metbu'atlirida élan qilin'ghan xewerge asaslinip turup, amérika qoshma shtatliri F-35 urush ayropilanini türkiyege sétip bermise, türkiyening xitaydin J-31 urush ayropilanini sétiwélishni oylawatqanliqi otturigha qoyulghan.

Melum bolghinidek ötkende amérika qoshma shtatliri hökümiti xitayning xu'awéy shirkitige qarita cheklime qoyush heqqide qarar chiqarghanidi. Mezkur qararning ijra qilinishi kéchiktürülgen bolsimu gugul, arm, intélge oxshash tor shirketliri xu'awéy bilen bolghan munasiwitini üzgen idi. Hetta dunyadiki eng chong ijtima'iy taratqu shirketliridin biri bolghan féysbuk shirkitimu xu'awéy shirkiti bilen bolghan munasiwitini üzgen. Melum bolghinidek xu'awéy özining tor sistémisi bilenmu ishleydu. "Star géziti" ning 12-iyun künidiki xewirige asaslan'ghanda xitay xu'awéy yanfonini türkiyede xitayning "Ménglong" markiliq tor sistémisi bilen ishlitilishi üchün türkiyege iltimas qilghan. Xewerge asaslan'ghanda xitay türkiyede bir milyon xu'awéy téléfoni sétish pilanini tüzmekte iken.

Melumki, türkler osmanli impériyesining kéyinki yilliridin bashlap gherblishish yoligha mangghan bir dölet shundaqla 1957-yilidin buyan yawropa ittipaqigha eza bolush üchün tirishmaqta. 

Türkiye ikkinchi dunya urushidin kéyin, yeni 1952-yili "Nato" (shimaliy atlantik ehdi teshkilati) gha eza boldi. Türkiyening gerche gherb elliri bilen bezibir kélishelmigen mesililiri mewjut bolsimu, emma "Nato") shimaliy atlantik ehdi teshkilati( munasiwetlik kélishimi boyiche "Nato" gha eza döletlerdin qoral-yaraq sétiwélishi kérek iken. Shunga türkiyening rusiyedin C-400 tipliq mudapi'e sistémisini sétiwélish qararigha amérika qoshma shtatliri hökümiti qattiq qarshi chiqqan. Eger türkiye rusiyedin mezkur sistémini sétiwélish qararidin waz kechmise türkiyege F-35 urush ayropilanini sétip bermeydighanliqini tekitlimekte. 

Undaqta, amérika bilen xitay otturisidiki tijaret urushi we amérika bilen türkiye otturisidiki munasiwetning jiddiylishishining türkiyening Uyghurlargha qaratqan siyasitige zadi qandaq tesirlerni körsitishi mumkin? 

Doktor erkin ekrem ependi amérikaning F-35 urush ayropilanliri bilen xitay ishlep chiqarghan J-31 urush ayropilanini sélishturup ötti. U, obzorchilarning bu heqte bezi melumatlarni yéziwatqanliqini, emma buni xitaydin alidighan-almaydighanliqi heqqide türk armiyisi qomandanliqining qarar béridighanliqini bayan qildi. 

Doktor erkin ekrem ependi xitayning xu'awéy shirkitining 20 yildin buyan türkiyede ikenlikini, türkiye bilen amérika otturisidiki toqunush keskinliship ketse, türkiyening xu'awéy shirkitining sistémisining türkiyege kirishige ruxset qiliwétish éhtimali barliqini bayan qildi. 

Melum bolghinidek türkiye tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xami aqsoy ependi 2-ayning 9-küni bayanat bérip xitaydiki insan heqliri depsendichilikini qattiq eyibligenidi. 2-Ayning 26-küni türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu jenwediki birleshken döletler teshkilati insan heqliri yighinida qilghan sözide xitayni jaza lagérlirini derhal étiwétishke chaqirdi. Shuningdin kéyinla türkiye xitay munasiwiti yiriklishishke qarap mangdi. Biraq, yéqindin buyan bolsa türkiye bilen xitay öz'ara yéqinlishishqa bashlidi. Doktor erkin ekrem ependi rastinila shundaq boluwatqanliqini, emma türkiye xitay munasiwitining qisqa muddette yaxshiliniwatqandek körünsimu uzun muddette dégendek yaxshi bolalmaydighanliqini bayan qildi. 

Amérikada yashawatqan iqtisadshunas memet onsu ependi türkiye bilen xitay otturisidiki tijariy tengpungsizliq tüzelmey turup ikki dölet otturisidiki munasiwetning rawan bolmaydighanliqini bayan qildi. 

Türkiye bilen xitay otturisidiki öz'ara yéqinlishish türkiyediki Uyghurlar arisida ghulghula peyda qilmaqta. Istanbul uniwérsitétining tarix oqutquchisi doktor ömer qul ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur mesilisining türkiye-xitay otturisidiki muhim mesilige aylan'ghanliqini, sherqiy türkistan mesilisi hel bolmay turup türkiye-xitay munasiwitining yaxshilanmaydighanliqini bayan qildi.

Toluq bet