Хитай һөкүмитиниң түркийәдә оқуватқан 20 нәпәр уйғур оқуғучини таллап ата-аниси билән синлиқ көрүштүрүши диққәт қозғимақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2021.06.21
Хитай һөкүмитиниң түркийәдә оқуватқан 20 нәпәр уйғур оқуғучини таллап ата-аниси билән синлиқ көрүштүрүши диққәт қозғимақта Хитайниң түркийәдә турушлуқ баш әлчиси дең ли (оңда) билән сөзләшти түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу “асия йеңи тәшәббуси” йиғинида. 2020-Йили 4-феврал, әнқәрә.
AFP

Муһаҗирәттики уйғурларниң йиллардин буян вәтәндики аилә әзалири билән болған алақиси үзивитилгән болуп, йиқинда хитай һөкүмити өзиниң “ирқий қирғинчилиқ” сиясәтлирини йошуруш үчүн түркийәдики өзлиригә йеқин оқуғучиларни тор арқилиқ ата-анилири билән көрүштүргән.

11-Июн күни “шинҗаң чәт әл достлуқ җәмийити” ниң саһибханлиқида түркийәдә оқуватқан 20 нәпәр уйғур оқуғучи билән синлиқ сөһбәт йиғини өткүзүлгән болуп, йеғинға уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмитиниң муавин рәиси җарулла һесамидин, хитайниң түркийәдә турушлуқ баш әлчиси лю шавбин вә истанбулдики хитай баш консули сүй вей қатарлиқлар қатнашқан. Йеғинда хитайниң түркийәдики дипломатлири айрим-айрим һалда әнқәрә вә истанбулдики уйғур елидин кәлгән оқуғучиларниң әһвалини тонуштурған.

“хитай хәвәр тори” ниң хәвәр қилишичә, түркийәгә ғулҗа шәһиридин кәлгән “түркийә-җуңго яшлар җәмийити” ниң әзаси зуляр сәйдулла бу син йеғини арқилиқ ата-аниси, аилә әзалири вә юртидики ақсақаллар билән көрүшкәнликидин интайин хушал болғанлиқини ейтқан. У йәнә хитай әлчиханисиға болған тәшәккүрини ейтип мундақ дегән: “җоңго әлчиханиси бизгә ғәмхорлуқ қилип, яхши пәрвиш қилди. Баһар байрими мәзгилидә әлчихана йәнә иқтисадий қийинчилиқта қалған оқуғучиларға чағанлиқ совғат вә толуқлима бәрди. Бу бизгә вәтәнниң ғәмхорлуқи вә иллиқлиқини һес қилдурди вә оқуғучиларниң алқишиға еришти.”

Зуляр сәйдулла түркийәдики хитай әлчиханисиниң оқуғучилар пидаийси болуп, бултур йил бешида хитай һөкүмити вә әлчиханисиниң тәшкиллишидә юртиға қайтип, уруқ-туғқанлирини йоқлаш паалийәтлиригә қатнашқан.

Хитай һөкүмити бундин бурун түркийәдики өзигә йиқин уйғур оқуғучилардин бир өмәк тәшкилләп, уйғур елиға зиярәт орунлаштурған болуп, көзәткүчиләр уйғурларниң вәтинигә берип-килишини әркинликниң симовли қилип көрситишкә тиришиватқан хитай һөкүмитиниң бу сиясий тәшвиқатини “сиясий сәтчилик” дәп қаримақта.

Уйғур акадимийәсиниң иҗраийә рәиси абдулһәмид қарахан әпәндим зияритимизни қобул қилип, уйғур елидики аилилири билән алақиси үзүлүп қалған түркийәдики уйғур оқуғучиларниң мәсилиси һәққидә тәпсилий мәлумат бәрди.

Игилишимизчә, бу қетимлиқ син сөһбәт йиғинида хитай әлчиханисиниң алаһидә имтиязиға игә түркийәдә оқуватқан 20 гә йиқин уйғур оқуғучи тор арқилиқ юртидики ата-аниси билән көрүшүш пурситигә еришкән.

Хитай әлчиханиси 11-июн күни 20 гә йиқин уйғур, қазақ вә қирғиз оқуғучиниң уйғур елидики ата-аниси билән көрүшкәнликини алаһидә хәвәр сүпитидә тивиттерда илан қилған болуп, тордашлар хитай әлчиханисиниң мәзкур тивиттер баянатидин қаттиқ һәйран қалған.

“хитай хәвәр тори” ниң хәвиридә 20 гә йиқин уйғур оқуғучиниң син көрүнүши арқилиқ аилисини көрәлигәнлики үчүн партийә вә һөкүмәткә алаһидә рәһмәт ийтқанлиқи, оқуғучиларниң “ғәрбниң хитайға қарши питнә-пасатлириға қәти ишәнмәйдиғанлиқини” билдүргәнлики баян қилинған.

“шинҗаң чәт әл достлуқ җәмийити” ниң рәиси пу шумей уйғур елидин чәт әлгә чиққан 20 нәпәр уйғур оқуғучиниң син сөһбәт йиғини арқилиқ аилиси билән көрүшкәнликини “гүлләнгән вә күчлүк җоңгониң яхши мулазимәти” дегәндәк аталғулар билән тәриплигән.

Йиллардин буян аилиси үчүн күрәш қилип келиватқан мәрйәм султан ханим зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң бу хил сиясий тәшвиқатлириниң интайин күлкилик икәнликини, хитай һөкүмитиниң 21-әсәрдә өз хәлқини иптидаий җәмийәттин қалған усуллар билән җазалап, аилиләрни вәйран қилип, аилилири билән алақә қилиштәк әқәллий һоқуқини тартивилип, кәйнидин бир нәччә әхлақсиз вә нумуссиз адәмни аилиси билән көрүштүрүш арқилиқ сиясий тәшвиқат қилишиниң учиға чиққан нумуссизлиқ икәнликини ейтти.

Зияритимизни қобул қилған коч университети хәлқара сиясәт билимлири кәспиниң доктуранти яқуп муһәммәт өзиниң үч йилниң яқи уйғур елидики дадиси вә уруқ-туғқанлири билән көрүшүш пурситидин мәһрум болғанлиқини, пүтүн тонушлириниң өзини иҗтимаий алақә вастилиридин юювәткәнликини ейтти у хитай әлчиханисиниң бу паалийити һәққидә тохтилип мундақ деди:

“бу биринчидин хитайниң өз җинайитини етирап қилғанлиқи һесаблиниду. Узун мәзгилдин буян түркийә вә башқа җайдики әлчихана һесаблири, хитай ташқий ишлар министирлики вә һәрқайси хитай таратқулири дуняға ‛уйғур вә башқа милләтләр аилиси билән нормал көрүшәләйду, вәтинигә нормал берип келип қилалайду‚ дәп ялған тәшвиқат қиливатқаниди. Буларға қарши өйидикилири билән нәччә йилниң яқи алақә қилалмайватқан уйғурларһәқиқәтни сөзләп кәлгәнидуқ. Бу қетимқи әлчихана вастиси арқилиқ аилиси билән көрүшкән бир қисим кишиләрниң хәвири хитайниң өз тәшвиқатлири билән зит; шундақла бизниң вәтән билән нормал алақә қилиш һәққимиздин мәһрум қилғанлиқиниң испати һесаблиниду. Иккинҗиси, әлчихана арқилиқ көрүштүрүлгән кишиләрниң омумий сани 20 дин ашмиған, көрүшүш җәрянидики сүрәт вә видиолар елан қилинмиған. Бу хитайниң хәлқ райидин, қатнашқан кишиләрниң кимликини ашикарлаштин, шундақла көрүшүш җәрянидики ‛тәсирлик‚ көрүнүшләрниң хитай ойлиғанниң дәл әксичә тәсир беришидин қорққан болуши мумкин. Бу хитай тәшвиқат органлириниң қаттиқ мәғлубийитидин, немә қилишни биләлмәй қалғанлиқидин дерәк бериду.”

Көзәткүчиләр хитай һөкүмитиниң уйғур районидики зораванлиқ сияситини йошурушта амалсиз қеливатқанлиқини, хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан “ирқий қирғинчилиқ” сияситиниң пүтүн дуня тәрипидин қобул қилинишниң пәқәт вақит мәсилиси икәнликини ейтмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.