Türkiyede hakimiyet bashquruwatqan partiyeler Uyghur weziyitige qarita tekshürüsh élip bérish teklipini ret qildi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-06-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyediki "Iyi" partiyesining parlamént ezasi aydin adnan sezgin ependi türkiye parlaméntida sözlewatqan körünüshi. 2019-Yili 19-iyun, enqere.
Türkiyediki "Iyi" partiyesining parlamént ezasi aydin adnan sezgin ependi türkiye parlaméntida sözlewatqan körünüshi. 2019-Yili 19-iyun, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyediki "Iyi" partiyesining parlamént ezasi aydin adnan sezgin ependi 19-iyun küni türkiye parlaméntigha Uyghur mesilisi toghrisida tekshürüsh élip bérishi toghrisida teklip sun'ghanidi. 20-Iyun küni mezkur teklip toghrisida türkiye parlaméntida muzakire élip bérilghan bolup, hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezalirining qarshi chiqishi, milletchi heriket partiyesining pozitsiye bildürmey turuwélishi netijiside ret qilin'ghan.

6-Ayning 19-küni türkiye parlaméntigha sunulghan teklip layiheside munular yézilghan: "Xitay xelq jumhuriyiti teripidin sherqiy türkistanda élip bériliwatqan siyaset sewebidin Uyghurlar duchar boluwatqan bésim toghrisida tekshürüsh élip bérish, atalmish 'qayta terbiyelesh merkizi' namidiki jaza lagérlirini tekshürüsh, Uyghur qérindashlirimiz duchar boluwatqan sistémiliq assimilyatsiye siyasitini tekshürüsh, xitay xelq jumhuriyiti teripidin élip bériliwatqan éghir insan heq-hoquqliri depsendichiliki toghrisida tekshürüsh élip bérish, türkiye jama'etchilikige bu heqte toghra melumat bérish, shundaqla bu mesilini hel qilish üchün türkiye jumhuriyitining néme qilalaydighanliqini belgilep chiqish, shundaqla bu heqte toghra siyaset belgilep chiqish meqsiti bilen türkiye asasiy qanunining 98-maddisi, türkiye parlaménti nizamnamisining 104-we 105-maddilirigha bina'en türkiye parlaméntining bular heqqide tekshürüsh élip bérishini teklip qilimen. Hörmet bilen parlamént ezasi aydin adnan sezgen".

Türkiye parlaméntida bu teklip layihesi muzakire qilin'ghanda herqaysi siyasiy partiyelerning parlamént ezaliri söz qilip, pozitsiye bildürgen. Parlaméntta "Xelqning démokratiyesi partiyesi" ning parlamént ezasi ömer faruq gergerli'oghlu ependi sözlidi. U, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitining dawamlishiwatqanliqini, "Yaxshi" partiye parlamént ezasining teklip layihesini qollap-quwwetleydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Hörmetlik parlamént re'isi, qimmetlik parlamént ezaliri, Uyghurlar toghrisida burunmu sözligenidim. Téxiche türkiye tashqi ishlar ministirliqi bu heqte aktip rol oyniyalmaywatidu, epsuski bekla passip. Lékin Uyghurlargha qarita élip bériliwatqan bésim we zulum dawamlishiwatidu. Mesilen, shu sürettiki yazghuchi nurmuhemmet toxti jaza lagérida wapat boldi, emma hökümet buninggha inkas qayturmidi. Abduréhim héyt, naxshichi, u naxshilirida weten we xelqige bolghan söygüsini ipadiligenliki üchün hazir xitay türmiside. Xitay diniy esebiylikke qarshi turuwatqanliqini ilgiri sürüwatidu, emma türmige tashlan'ghanlarning ichide köp sanda dindar emes kishilermu bar. Méni xitay elchisi ziyaret qildi, yuqiridikilerni ularning yüzige saldim, jawab bérelmidi. Insan heqlirini közitish teshkilatining doklatida Uyghurlarni qanunsiz halda közitiwatqanliqi ilgiri sürülgen. Sherqiy türkistanning weziyiti nahayiti éghir. Shunga biz Uyghurlar toghrisida sunulghan bu teklip layihesini qollap-quwwetleymiz".

Hazir türkiye parlaméntida hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesidin sirt, jumhuriyet xelq partiyesi, milletchi heriket partiyesi, "Iyi" ( yaxshi) partiyesi we xelqning démokratiyesi partiyesidin bolup 650 parlamént ezasi wezipe ötimekte. Bu teklip lahiyesini hakimiyet béshidiki eng chong partiye bolghan adalet we tereqqiyat partiyesi bilen burundin tartip Uyghur dewasini qollap kéliwatqan milletchi heriket partiyesining ret qilishidiki seweb néme? bu heqtiki köz qarishini igilesh üchün adalet we tereqqiyat partiyesi bilen milletchi heriket partiyesining bir qisim parlamént ezalirigha köp qétim téléfon qilghan bolsaqmu, lékin ular xizmitining bekla aldirash ikenlikini ilgiri sürüp jawab bérishni xalimidi.

"Yaxshi", yeni "Iyi" partiyening parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, milletchilik idiyesidiki milletchi heriket partiyesi parlamént ezalirining mezkur teklip layihesini qollash u yaqta tursun, bu heqte awazinimu chiqarmay olturuwalghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Könglüm bekla yérim boldi. Hetta ular sehnige chiqip sözmu qilalmidi. Xitayning bu zulumigha qarshi héchnéme déyelmidi. Ular hökümetning hazir xitaygha qarita élip bériwatqan siyasitini qollighanliqi üchün shundaq qilghan bolsa kérek dep oylaymen. Buni körmigen bolsam boptiken, buni körüp könglüm bekla yérim boldi. Sherqiy türkistan mesilisi bilen héchqandaq munasiwiti yoq partiyeler teklip layihesini qollidi, parlaménttiki muzakire jeryanida sözge chiqip, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan zulumini otturigha qoydi. Emma milletchi heriket partiyesi unimu qilmidi".

Istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti re'isi hidayet oghuzxan ependi ziyaritimizni qobul qilip, türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bu ayning axirida yaponiyede, 7-ayning 2-küni béyjingda xitay dölet re'isi shi jinping bilen uchrishidighanliqini, shunga bu teklip layihesining ret qilin'ghanliqini bayan qildi.

Sherqiy türkistan wexpining sabiq re'isi hamut göktürk ependining éytishiche türkiye parlaméntida tunji qétim 1992-yili 12-ayning 20-küni milletchi heriket partiyesi bashliqi alparslan türkesh Uyghurlar tartiwatqan zulumni tekshürüsh toghrisida teklip layihesi sun'ghanidi. Hamut göktürk bu jeryan toghrisida melumat berdi.

2018-Yili, "Iyi" partiyesining parlamént ezasi lütfü turqan ependi bilen, xelqning démokratiyesi partiyesi re'isi ömer faruq gergerli'oghlu ependimu Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini tekshürüsh toghrisida teklip layihesi sun'ghan bolsimu ret qilin'ghanidi.

Toluq bet