Türkiyediki öktichi partiyeler rejep tayyip erdoghan'gha naraziliq bildürgen bolsimu uning pozitsiye bildürmesliki némidin bésharet béridu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan 2-iyul küni xitayda bir künlük resmiy ziyaret élip bardi. 2019-Yili 2-iyul. Béyjing.
Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan 2-iyul küni xitayda bir künlük resmiy ziyaret élip bardi. 2019-Yili 2-iyul. Béyjing.
Social Media

Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan yaponiyede chaqirilghan "20 Dölet guruhi rehberliri yighini" axirlashqandin kéyin 2-iyul küni xitaygha bir künlük resmiy ziyaret élip barghanda, xitay dölet re'isi shi jinping bilen élip barghan söhbiti jeryanida herqandaq shexsning türkiye-xitay munasiwitige ziyan sélishigha yol qoyulmaydighanliqini, türkiyening qet'iy niyet bilen esebiylikke qarshi turup, xitay bilen bolghan siyasiy jehettiki ishenchni ashurushqa küch chiqiridighanliqini bildürgen. Shundaqla u yene "Shinjangdiki xelqlerning bextlik turmush kechürüwatqanliqi hemmige melum pakittur" dégenliki toghrisida xewer élan qilin'ghanidi. Bu xewer élan qilin'ghandin kéyin "Yaxshi" partiyesining parlaménttiki wekili yawuz aghir'ali'oghlu ependi 3-iyul küni parlaménttiki omumiy yighinda nutuq sözlep, prézidént erdoghanning bu sözlirini toghra tapmighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Prézidéntimizning xitayda 'shinjangdiki xelqler bextlik turmush kechürüwatidu' dégen sözini toghra tapmidim. Men bügün sizge 'hörmetlik prézidéntim siz hazir bextlik yashawatidu dégen Uyghur xelqining bextlik turmushini alla sizgimu bexsh qilsun' désem men sizni qarghighan bolimen".

Parlamént ezasi yawuz aghir'ali'oghlu, sözini mundaq dawamlashturdi: "Men prézidéntimni qarghashni xalimaymen. Men eger Uyghur xelqining bextlik turmushini alla sizgimu bexsh qilsun’ désem, prézidéntimiz rejep tayyip erdoghan'gha, qizingiz sümeyyeni qolingizdin éliwalsun, newriliringizni tartiwalsun, baliliringizgha ten jazasi bersun, diningizni cheklisun, diniy étiqad erkinlikingiz tartiwélinsun dégen bolimen. Men bundaq déyishni xalimaymen. Prézidéntimizmu Uyghurlar üchün undaq démisun".

Yawuz aghir'ali'oghlu ependi türkiye prézidénti erdoghanning sherqiy türkistanda türkiy milletler perishan déyishi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Türkiy milletler u yerde bextlik déyishning ornigha öz yurtida perishan yashawatidu déyishi kérek idi. Sherqiy türkistandiki kishiler dini étiqadi, bala-chaqilirining izzet-abruyi üchün küresh qiliwatidu". 

"Yaxshi" partiyesining parlaménttiki guruppa bashliqi yawuz aghir'ali'oghlu ependining türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda qilghan sözi türkiye dölet téléwiziyesining parlamént qanili teripidin neq meydandin tarqitildi. Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning xitay dölet re'isi shi jinping bilen uchrashqanda "Shinjangdiki xelqlerning bextlik turmush kechürüwatqanliqi hemmige melum pakittur" dégenliki toghrisida xewer peqetla xitaydiki xewer agéntliqlirini menbe qilip turup tarqitilghan bolup, türk metbu'atliridimu élan qilindi. 

Bu bayanattin kéyin türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bilen birlikte xitaygha ziyaret élip barghan metbu'at ishlirigha mes'ul xadimi faxrettin altun ependi 3-iyul küni axsham ijtima'iy taratqular arqiliq, prézidént erdoghanning xitay ziyariti toghrisida bir yazma élan qildi. Yazmida Uyghurlar toghrisidimu toxtalghan. U mundaq dep yazghan: "Prézidéntimiz rejep tayyip erdoghan shi jinpinggha Uyghurlarning xitayda, parawanliq ichide bextlik yashishini arzu qilidighanliqini dédi, xitay dölet re'isi Uyghur rayonigha türk hey'itining kélip Uyghurlarning weziyiti körüp kétish teklipini otturigha qoydi. Rejep tayyip erdoghanmu buni qobul qildi". 

Biz türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan shi jinping bilen sözleshkende shundaq dédimu yoq? buni éniqlash üchün rejep tayyip erdoghanning axbarat ishxanisi mes'uli faxrettin altun ependi bilen türkiye tashqi ishlar ministirliqi axbarat ishxanisigha xet yazghan bolsaqmu jawab kelmidi. 

9-Iyul küni bolsa "Yaxshi" partiyesining re'isi meral aqshener xanim türkiye parlaméntidiki partiyesining heptilik yighinida sözligen nutqida türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghandin xitay dölet re'isi shi jinping bilen uchrashqanda dégen ashu sözi heqqide sorap mundaq dédi: "Hörmetlik sepdashlirim prézidént erdoghan sherqiy türkistandiki zulumgha awazini chiqarmidi. Xitay axbarati téximu wehimilik bir nersini otturigha qoydi. Erdoghanning xitayda 'sherqiy türkistanliqlar bextlik' dégenlikini ilgiri sürdi. Men erdoghanning baldurraq bundaq dégen yaki démigenliki toghrisida bir nerse déyishini iltimas qilimen. Erdoghan xitayda sherqiy türkistanliqlar tartiwatqan zulumgha awazini chiqarmay, zulumni alqishlidimu?" 

Türkiye prézidéntining xitayda dégenliki ilgiri sürülüwatqan söz heqqide öktichi partiyeler qattiq tenqid qilghan teqdirdimu hökümetning sükütte turuwélishi némini ipadileydu? xitay dölet re'isi shi jinpingning türkiyedin hey'et kélip Uyghur rayonida tekshürüsh élip bérishini telep qilishidiki seweb néme? buning Uyghurlargha paydisi bolarmu? bu heqte köz qarishini igilesh üchün enqerediki istratégiyilik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, istanbul uniwérsitéti tarix oqutquchisi doktor ömer qul ependi we izmir ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayet ependiler bilen söhbet élip barduq. 

Doktor erkin ekrem ependi türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning bu toghriliq éniq bir bayanat bérishi kéreklikini, hazirghiche bu heqte éniq bir nerse démigechke qéyin boluwatqanliqini bayan qildi. 

Doktor ömer qul ependi türkiyedin gheyriy resmiy hey'et süpitide, ürümchige bir qanche qétim barghan bolsimu, ularning xitayning tetür teshwiqati üchün xizmet qilghanliqini, shunga eger hey'et baridighan bolsa hey'ette orun alidighan kishilerni yaxshi tallash kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Men bu heqte milliy gézitte bir parche maqale élan qildim. Eger burunqidek hey'etler baridighan bolsa barmighini yaxshi. Baridighan kishiler xalighan jaylargha bérip xalighan kishiler bilen körüshelemdu? hey'et körüshken ademlerge xitay hökümiti awarichilik chiqiramdu yoq? bularni xitay terep bilen olturup muzakire qilish kérek. Shundaq qilghanda türk hey'iti Uyghur rayonigha barsa bolidu".

Proféssor doktor alimjan inayet ependi eger türkiye parlaméntidiki partiyelerning parlamént ezaliridin teshkil tapqan bir hey'et ürümchigila emes Uyghur diyarining her qaysi jaylirigha bérip tekshürüsh élip barsa paydiliq bolidighanliqini bayan qildi. 

Türkiye prézidénti rejep tayyip 2002-yili bash ministir bolghandin bügün'giche xitay dölet re'isi bilen 10 qétim körüshken bolup, diplomatiyilik qa'ide boyiche bu nöwet xitay dölet re'isi shi jinping türkiyege ziyaret élip bérishi kérek iken. Lékin, buning eksiche 7-ayning 2-küni rejep tayyip erdoghanning xitaygha ziyaret élip bérishi kishilerning diqqitini tartmaqta.

Toluq bet