Түркийәниң уйғур мәсилисидики сүкүти давамлашмақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-07-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
(Иккинчи рәт оңдин солға) түркийә рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән хитай рәиси ши җинпиң «хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини» дин бир күн илгири икки дөләт келишимигә қол қоюш мурасимида. 2017-Йили 13-май, бейҗиң.
(Иккинчи рәт оңдин солға) түркийә рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән хитай рәиси ши җинпиң «хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини» дин бир күн илгири икки дөләт келишимигә қол қоюш мурасимида. 2017-Йили 13-май, бейҗиң.
AFP

Түркийә парламентиға йолланған уйғур мәсилиси билән мунасивәтлик тәкшүрүш лайиһәсигә мунасивәтлик талаш-тартишларда хәлқ демократлар партийәсидин өмәр фәруқ гәргәрлиоғли вә милләтчи һәрикәт партийәсидин әркан акчай оттурисидики диялог иҗтимаий таратқулар вә йәрлик ахбарат васитилиридә қизиқ нуқта болди.

Өмәр фәруқ гәргәрли оғлиниң «50 милярд доллар үчүн уйғур түрклирини саттиңлар» дегән сөзигә қарита милләтчи һәрикәт партийәсидин әркан акчай «қандақ қилимиз, хитайға қарши уруш ачамдуқ?» дәп җаваб бәргән болуп, ақ партийә вә милләтчи һәрикәт партийәси милләт вәкиллириниң ипадиси иҗтимаий таратқуларда қаттиқ тәнқидләнгән.

10-Июл күни «ийи» партийәси хитайниң уйғурларға қаратқан системилиқ бисим, зулум вә ассимилятсийә сиясәтлири сәвәблик келип чиққан мәсилиләрни тәкшүрүш вә керәклик тәдбирләрни бәлгиләш мәқсити билән түркийә парламентиға йоллиған тәкшүрүш лайиһиси 3-қетим ақ партийиниң рәт қилиши, милләтчи һәрикәт партийәсиниң биләт ташлаштин ваз кечиси сәвәблик рәт қилинди.

Зияритимизни қобул қилған тонулған журналист сәда сәфа әпәндим уйғур мәсилисиниң түркийәдә күнтәртипкә келәлмәсликиниң сәвәби һәққидә тохтилип, мундақ деди: «уйғур түрклириниң бешиға кәлгәнләр 21-әсирниң әң чоң ассимилятсийә вә кишилик һоқуқ мәсилиси болуп турупму, йетәрлик диққәт тарталмайватиду, ахбарат васитилиридә йетәрлик орун берилмәйватиду. Һәтта көпинчә ахбарат қурулушлири һөкүмәтниң алиқинида болғанлиқи үчүн, ахбарат бесими билән һөкүмәт көз юмувалған уйғур мәсилисигә ахбарат васитилириму көз юмувалиду. Ахбаратқа әкс әтмигән мәсилиләр дөләттә күнтәртипкә кәлмәйду. Өктичиләрниң уйғур мәсилисигә көңүл бөлүши пәқәт һөкүмәтни тәнқид қилиш даирисидила чәклинип қалди. Мәсилигә болған инкас интайин аҗиз. Мәдәнийәт җәһәттин, кишилик һоқуқни қоғдаш мәсилисигә болған һошярлиқимиз техичә пишип йетилмиди. Уйғур түрклири мәсилиси вә улар яшаватқан зулум вә ассимилятсийә йетәрлик диққәт тарталмайватиду. Кишиләр мәсилиниң җиддийликини һес қилалмайватиду. Мәсилиниң җиддийликини һес қилалиғанларму сиясий сәвәблири түпәйли авазини чиқармайватиду. Зулумға болған позитсийәниң бошаңлиқи вә инкасниң йетәрлик болмаслиқи уйғурларни қаттиқ үмидсизләндүрмәктә.»

Түркийә парламентидики муназиридә «ийи» партийәсиниң самсуң милләт вәкили бәдри яшар һөкүмәтни уйғур мәсилисидә җим турувалғанлиқи түпәйли қаттиқ тәнқидлигән болуп, бәдри яшарниң тәнқидигә җавабән милләтчи һәрикәт партийәсидин әркан акчай: «яшар әпәндим, әтә 40 киши хитайға берип һуҗум қиламдуқ? тәйярлиқиңиз барму?» дегән. яшар җавабән: «39 киши лазим» дегән. Әркан акчайму һуҗум қилишқа тәйяр икәнликини ейтқан. Әркан акчай муназирә давамида йәнә «һечким уйғур мәсилисини җаһангирларниң сиясий тәшвиқат вә қутратқулуқ мәсилисигә айландуралмайду, айландурушиға рухсәт қилмаймиз.» Дегән.

Өктичи партийә дәвридә һөкүмәтни уйғур мәсилисидә қаттиқ әйибләп кәлгән милләтчи һәрикәт партийә әзалириниң ақ партийә билән болған иттипақидин кийин, уйғур мәсилисидә ипадә билдүрүштин тохтап қилиши көзәткүчләрниң диққитини таратмақта. Әнқәрә адвокатлар бирликидин зияритимизни қобул қилған адвокат вә кишилик һоқуқ паалийәтчиси җәмил чечәк әпәндим милләтчи һәрикәт партийәсиниң сүкүти тоғрисида сориған соалимизға җаваб берип мундақ деди: «милләтчи һәрикәт партийәси ақ партийәниң кичик шерики, ақ партийәгә милләтчи һәрикәт партийәсиму қарши аваз чиқиралмайду. Күч кимниң қолида болса шуниңға йеқинлишиш болиду. Лекин мусулманлиқта бундақ болмаслиқ керәк. Мән мусулман дәйдиған адәм бундақ болмаслиқи керәк, чүнки уларниң ишәнгини бу әмәс. Мусулман болушниңму һаҗити йоқ, инсан болуш йетәрлик. Һәрқандақ бир инсан болуватқан ишларға инкассиз қалалмайду.»

Йеқинқи бир нәччә йилдин буян көзәткүчиләр вә кишилик һоқуқ паалийәтчилири милләтчи һәрикәт партийәси вә ақ партийә һәмкарлиқидики һөкүмәтниң уйғур мәсилисидики сүкүтини тәнқидләп кәлмәктә. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати, хәлқара кәчүрүм тәшкилати, кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати қатарлиқ хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә мустәқил тәтқиқатчиларниң уйғур мәсилисигә мунасивәтлик кишилик һоқуқ доклатлири вә әндишилири хәлқара җәмийәтниң қаттиқ диққитини қозғаватқан пәйттә, түркийә һөкүмитиниң уйғур мәсилисидә ипадә билдүрмәслики түрк хәлқи ичидиму қаттиқ наразилиққа сәвәб болмақта.

Иҗтимаий таратқу васитилиридә кишиләр милләтчи һәрикәт партийәси вә ақ партийә һәмкарлиқиниң уйғур мәсилисини тәкшүрүш лайиһәсини рәт қилғанлиқи вә парламенттики намувапиқ позитсийәси түпәйли һөкүмәт бешидики партийәләрни қаттиқ тәнқидлигән. Һөкүмәт бешидики партийәләрниң милләтчилик вә үммәтчилик сиясий тәшвиқатлири билән уйғур мәсилисидики позитсийәси рошән селиштурма һасил қилған.

Түркийәдә уйғур мәсилисиниң партийәләр оттурисидики сайлам тәшвиқатида козир болуш һалитидин қутулалмайватқанлиқини илгири сүргән журналист сәда сәфа әпәндим мәзкур мәсилә һәққидә тохтилип, мундақ деди: «уйғур түрклиригә қаритилған етник қирғинчилиқ вә ассимилятсийә сиясәтлири һәқиқәтән 21-әсирниң әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң бири. Нөвәттә мәзкур мәсилигә кишилик һоқуқ тәтқиқатчилири вә тәкшүргүчиләр қаттиқ көңүл бөлүватиду. Түркийәдә өктичиләр вә һөкүмәт бешидикиләр кишилик һоқуқ мәсилилириниң негизини вә муһимлиқини билмәйду. Һәтта түркийә өз ичидә йүзләрчә ‹мәһәллә' ләргә бөлүнгән. Идеологийилик мәһәллиләр, сиясий мәһәллиләр вә пәрқлиқ етник мәһәллиләр бар. Көпинчисиниң кишилик һоқуқ чүшәнчиси пәқәт өзлири билән охшаш пикирдики кишиләрниң һоқуқини қоғдаштин ибарәт. Түркийә һесдашлиқ қилиш иқтидари җәһәттин аҗиз бир дөләт. Кишиләр бешиға бала кәлмәй туруп, өйи янмай туруп от кәткәнликини пәрқ қилалмайду. Һөкүмәт бешидики партийәләр вә өктичиләр мәсилини анализ қилғанда ич сиясәттә козир болалайдиғанлиқи яки болалмайдиғанлиқиға қарайду. Түркийәниң өзидә кишилик һоқуқ мәсилиси, қанунсизлиқ вә адаләтсизлик еғир болғанлиқи үчүн уйғур түрклири билән мунасивәтлик мәсилиләргә вә чәтәлләрдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә диққәт қилинмайватиду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт