Türkiyening Uyghur mesilisidiki süküti dawamlashmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-07-15
Élxet
Pikir
Share
Print
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
AFP

Türkiye parlaméntigha yollan'ghan Uyghur mesilisi bilen munasiwetlik tekshürüsh layihesige munasiwetlik talash-tartishlarda xelq démokratlar partiyesidin ömer feruq gergerli'oghli we milletchi heriket partiyesidin erkan akchay otturisidiki diyalog ijtima'iy taratqular we yerlik axbarat wasitiliride qiziq nuqta boldi.

Ömer feruq gergerli oghlining "50 Milyard dollar üchün Uyghur türklirini sattinglar" dégen sözige qarita milletchi heriket partiyesidin erkan akchay "Qandaq qilimiz, xitaygha qarshi urush achamduq?" dep jawab bergen bolup, aq partiye we milletchi heriket partiyesi millet wekillirining ipadisi ijtima'iy taratqularda qattiq tenqidlen'gen.

10-Iyul küni "Iyi" partiyesi xitayning Uyghurlargha qaratqan sistémiliq bisim, zulum we assimilyatsiye siyasetliri seweblik kélip chiqqan mesililerni tekshürüsh we kéreklik tedbirlerni belgilesh meqsiti bilen türkiye parlaméntigha yollighan tekshürüsh layihisi 3-qétim aq partiyining ret qilishi, milletchi heriket partiyesining bilet tashlashtin waz kéchisi seweblik ret qilindi.

Ziyaritimizni qobul qilghan tonulghan zhurnalist seda sefa ependim Uyghur mesilisining türkiyede küntertipke kélelmeslikining sewebi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Uyghur türklirining béshigha kelgenler 21-esirning eng chong assimilyatsiye we kishilik hoquq mesilisi bolup turupmu, yéterlik diqqet tartalmaywatidu, axbarat wasitiliride yéterlik orun bérilmeywatidu. Hetta köpinche axbarat qurulushliri hökümetning aliqinida bolghanliqi üchün, axbarat bésimi bilen hökümet köz yumuwalghan Uyghur mesilisige axbarat wasitilirimu köz yumuwalidu. Axbaratqa eks etmigen mesililer dölette küntertipke kelmeydu. Öktichilerning Uyghur mesilisige köngül bölüshi peqet hökümetni tenqid qilish da'irisidila cheklinip qaldi. Mesilige bolghan inkas intayin ajiz. Medeniyet jehettin, kishilik hoquqni qoghdash mesilisige bolghan hoshyarliqimiz téxiche piship yétilmidi. Uyghur türkliri mesilisi we ular yashawatqan zulum we assimilyatsiye yéterlik diqqet tartalmaywatidu. Kishiler mesilining jiddiylikini hés qilalmaywatidu. Mesilining jiddiylikini hés qilalighanlarmu siyasiy sewebliri tüpeyli awazini chiqarmaywatidu. Zulumgha bolghan pozitsiyening boshangliqi we inkasning yéterlik bolmasliqi Uyghurlarni qattiq ümidsizlendürmekte."

Türkiye parlaméntidiki munaziride "Iyi" partiyesining samsung millet wekili bedri yashar hökümetni Uyghur mesiliside jim turuwalghanliqi tüpeyli qattiq tenqidligen bolup, bedri yasharning tenqidige jawaben milletchi heriket partiyesidin erkan akchay: "Yashar ependim, ete 40 kishi xitaygha bérip hujum qilamduq? teyyarliqingiz barmu?" dégen. Yashar jawaben: "39 Kishi lazim" dégen. Erkan akchaymu hujum qilishqa teyyar ikenlikini éytqan. Erkan akchay munazire dawamida yene "Héchkim Uyghur mesilisini jahan'girlarning siyasiy teshwiqat we qutratquluq mesilisige aylanduralmaydu, aylandurushigha ruxset qilmaymiz." dégen.

Öktichi partiye dewride hökümetni Uyghur mesiliside qattiq eyiblep kelgen milletchi heriket partiye ezalirining aq partiye bilen bolghan ittipaqidin kiyin, Uyghur mesiliside ipade bildürüshtin toxtap qilishi közetküchlerning diqqitini taratmaqta. Enqere adwokatlar birlikidin ziyaritimizni qobul qilghan adwokat we kishilik hoquq pa'aliyetchisi jemil chéchek ependim milletchi heriket partiyesining süküti toghrisida sorighan so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Milletchi heriket partiyesi aq partiyening kichik shériki, aq partiyege milletchi heriket partiyesimu qarshi awaz chiqiralmaydu. Küch kimning qolida bolsa shuninggha yéqinlishish bolidu. Lékin musulmanliqta bundaq bolmasliq kérek. Men musulman deydighan adem bundaq bolmasliqi kérek, chünki ularning ishen'gini bu emes. Musulman bolushningmu hajiti yoq, insan bolush yéterlik. Herqandaq bir insan boluwatqan ishlargha inkassiz qalalmaydu."

Yéqinqi bir nechche yildin buyan közetküchiler we kishilik hoquq pa'aliyetchiliri milletchi heriket partiyesi we aq partiye hemkarliqidiki hökümetning Uyghur mesilisidiki sükütini tenqidlep kelmekte. Birleshken döletler teshkilati, xelq'ara kechürüm teshkilati, kishilik hoquq közitish teshkilati qatarliq xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we musteqil tetqiqatchilarning Uyghur mesilisige munasiwetlik kishilik hoquq doklatliri we endishiliri xelq'ara jem'iyetning qattiq diqqitini qozghawatqan peytte, türkiye hökümitining Uyghur mesiliside ipade bildürmesliki türk xelqi ichidimu qattiq naraziliqqa seweb bolmaqta.

Ijtima'iy taratqu wasitiliride kishiler milletchi heriket partiyesi we aq partiye hemkarliqining Uyghur mesilisini tekshürüsh layihesini ret qilghanliqi we parlaménttiki namuwapiq pozitsiyesi tüpeyli hökümet béshidiki partiyelerni qattiq tenqidligen. Hökümet béshidiki partiyelerning milletchilik we ümmetchilik siyasiy teshwiqatliri bilen Uyghur mesilisidiki pozitsiyesi roshen sélishturma hasil qilghan.

Türkiyede Uyghur mesilisining partiyeler otturisidiki saylam teshwiqatida kozir bolush halitidin qutulalmaywatqanliqini ilgiri sürgen zhurnalist seda sefa ependim mezkur mesile heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Uyghur türklirige qaritilghan étnik qirghinchiliq we assimilyatsiye siyasetliri heqiqeten 21-esirning eng éghir kishilik hoquq depsendichilikining biri. Nöwette mezkur mesilige kishilik hoquq tetqiqatchiliri we tekshürgüchiler qattiq köngül bölüwatidu. Türkiyede öktichiler we hökümet béshidikiler kishilik hoquq mesililirining négizini we muhimliqini bilmeydu. Hetta türkiye öz ichide yüzlerche 'mehelle' lerge bölün'gen. Idé'ologiyilik mehelliler, siyasiy mehelliler we perqliq étnik mehelliler bar. Köpinchisining kishilik hoquq chüshenchisi peqet özliri bilen oxshash pikirdiki kishilerning hoquqini qoghdashtin ibaret. Türkiye hésdashliq qilish iqtidari jehettin ajiz bir dölet. Kishiler béshigha bala kelmey turup, öyi yanmay turup ot ketkenlikini perq qilalmaydu. Hökümet béshidiki partiyeler we öktichiler mesilini analiz qilghanda ich siyasette kozir bolalaydighanliqi yaki bolalmaydighanliqigha qaraydu. Türkiyening özide kishilik hoquq mesilisi, qanunsizliq we adaletsizlik éghir bolghanliqi üchün Uyghur türkliri bilen munasiwetlik mesililerge we chet'ellerdiki kishilik hoquq depsendichiliklirige diqqet qilinmaywatidu."

Toluq bet