Türkiyediki "Star" we "Millet" gézitlirining lagérlarni aqlishi tenqidke uchridi

Muxbirimiz erkin
2019-08-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyediki bir qisim muxbirlar Uyghur rayonini ziyaret qilip kelgendin kéyin "Aydinliq" gézitige chiqirilghan xewer. 2019-Yili 28-iyul.
Türkiyediki bir qisim muxbirlar Uyghur rayonini ziyaret qilip kelgendin kéyin "Aydinliq" gézitige chiqirilghan xewer. 2019-Yili 28-iyul.
aydinlik.com.tr xewiridin süretke élin’ghan

Xitay hökümiti bu yil 7-ayda türkiyening "Millet", "Star" we radikal solchi idiyediki "Aydinliq" gézitlirining muxbirlirini Uyghur aptonom rayonigha teklip qilip, ürümchi, turpan, qumul, aqsu qatarliq jaylardiki belgilen'gen meschit, bazar, tereqqiyat rayoni, islam instituti we "Kespiy terbiyelesh merkezliri" ni ziyaret qildurghan shundaqla da'iriler yene muxbirlarni ataqliq naxshichi abduréhim héyt bilen uchrashturup, muxbirlarni uning öyide söhbetke orunlashturghan idi.

Bu xitay hökümitining bu yil 2‏-ayda abduréhim héytning ölgenlikige da'ir xewerlerni ret qilghandin kéyin tunji qétim chet'el muxbirlirini uning bilen uchrashturushidur. Mezkur ziyaret türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bu yil 7‏-ayning bashlirida xitayni ziyaret qilghandin kéyinla élip bérilghan idi.

Bu qétim ziyaretke orunlashturulghan 3 gézitning ichidiki "Millet" bilen "Star" gézitining erdoghan hökümitige yéqinliqi melum. Bu gézitler shu qétimqi ziyaret toghrisida élan qilghan xewerliride "Uyghur rayonining ijtima'iy, iqtisadiy tereqqiyati we rayondiki xelqlerning bésimsiz, xushal-xuram yashawatqanliqi" teswirlen'gen. Uningda Uyghurlarning lagérlargha qamilip, kishilik heq-hoquqlirining depsende qiliniwatqanliqigha da'ir héchqandaq bir mesile tilgha élinmighan idi

Lagérda yétip chiqqan shahitlar xitay hökümitining 2 milyondek Uyghur, qazaq we bashqa musulmanlarni tutqun qilip, lagérlargha qamighanliqigha da'ir ishenchlik delillerni otturigha qoyuwatqan mezgilde "Millet" we "Star" gézitidek taratqularning xitayni aqlap, "Bu uchurlarning ré'alliqni eks-ettürmigenliki" ni ilgiri sürüshi bezi türk jama'et erbablirining tenqidige uchrimaqta.

Türkiyediki tonulghan naxshichi bünyamin aqsün'gür ependi yuqiriqi gézitlerning Uyghur rayonidiki ziyaritige baha bérip, xitayning bu gézitlerning muxbirlirini ziyaretke teklip qilishining bir "Tiyatir" ikenlikini bildürdi. U mundaq deydu: "Meyli 'aydinliq' géziti bolsun, meyli 'millet' géziti bolsun, xitaylar tallighan muxbir-zhurnalistlarla teklip qilindi. Buning hemmisi tiyatir. 'aydinliq' géziti bérip, u yer gül-gülistanliq, chécheklik iken désun. Toghra, belki beziler ishinishi mumkin. Epsuski, ular wezipisini toghra orundighan bolsa, heqiqiy ehwalni yazghan bolsa bolatti. Lékin bu mumkin emes. Chünki héchqandaq yerge erkin barghili bolmaydu. Xitay ulargha körsitishni xalighan yerlerni körsitidu. Uning üstige 'sabah', 'star', 'millet' we 'aydinliq' gézitlirining hemmisi bir zéhniyettiki gézitlerdur."

Lékin aqsün'gür bu ziyaret xitayning nazariti astida élip bérilghan bolsimu, lékin uninggha yenila ijabiy qaraydighanliqini bildürdi. Uning qarishiche, buningda eng muhimi abduréhim héytning saq-salamet ikenliki melum bolghan iken. U mundaq deydu: "Ular döletning kontrolluqi astida ziyaret élip bardi. Bu ziyaret qanchilik heqiqiy we ré'al bolidu, buni sizning bahayingizgha hawale qildim. Emma u yerge barghan muxbirlarning körgenlirini yézishi normal. Chünki ular xitay körsetkenni kördi. Ular abduréhim héyt bilen söhbet ötküzgende néme déyeleydu. Chünki u yerde olturghan bir xitay xadimi bar. Shunga men körgenlirim herqanche bolsimu, lékin uninggha yenila ijabiy qaraymen. Chünki abduréhim héytning saq ikenlikini bilduq."

Xitay taratqulirining xewerliride türkiyelik muxbirlarning xitayning Uyghur rayonidiki siyasitini ijabiy bahalapla qalmay, Uyghurlarning kishilik heq-hoquqlirining depsende qiliniwatqanliqigha da'ir xewerlerni "Gherb taratqulirining ighwasi" dep tenqidligenliki ilgiri sürülgen. "Yar shari waqit géziti" ning bu heqtiki xewiride neqil keltürüshiche, "Millet" gézitining muxbiri gökxan qaratash "Uyghurlarning hayati gherb taratqulirida éytilghandek emesliki" ni tekitlep, "Shinjangdiki Uyghurlar özining tilini ishliteleydiken, héchkim ularni tilingni ishletmeysen, démeptu" dégen. "Yer shari waqit géziti" ning xewiride "Star géziti" ning muxbiri sherif egemen exmetning sözi neqil keltürülüp, uning "Türk xelqi shinjang mesiliside gherb taratqulirining tesiride qaldi", "Ular tarqatqan selbiy xewerlerning héchqandaq asasi yoq", "Bu yalghan xewerlerning menbesi 1970‏-yillardin béri türkiyede yashawatqan bölgünchi guruhlar" dégenliki ilgiri sürülgen.

Biz shu munasiwet bilen bu gézitlerge téléfon qilip, muxbirlarni ziyaret qilishni telep qilghan bolsaqmu, lékin bu gézitler téléfonimizni alaqidar kishilerge ulap bermidi. Türkiyediki Uyghur hoquq pa'aliyetchilerning bildürüshiche, "Millet" gézitining muxbiri gökxan qaratash Uyghur rayonigha ziyaretke chiqishning harpisida ular bilen alaqileshken. Hamitxan köktürk gökxan qaratash alaqileshken pa'aliyetchilerning biridur. U gökxan qaratashning Uyghurlar toghrisida "BBC Dek xewer ishleydighanliqi" ni éytqan bolsimu, emma eng nachar xewerni shuning ishligenlikini bildürdi

Hamitxan köktürk ependining ilgiri sürüshiche, nöwette türk xelqining ichide xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisige qarshi küchlük bir naraziliq bar iken. U türk xelqidiki bu naraziliqni yumshitish üchün "Millet", "Star", "Türkiye" qatarliq gézitlerning Uyghur rayonigha da'ir ijabiy xewerlerni bériwatqanliqi, rayondiki kishilik hoquq depsendichilikini tilgha almaywatqanliqini bildürdi.

Lékin bünyamin aqsün'gürning qarishiche, xitay qanchilik perdazlishidin qet'iynezer özining qilmishini héchkimge chüshendürüp bérelmeydiken. U mundaq dédi: "Ablikim kelkün dégen dostum bar idi, u qizining toyini qilishqa barsa türmige tashlidi. Muxter bughrani türmige tashlidi. Tonuydighan-tonumaydighan birmunche sen'etchiler bar idi. Bularning qandaq térrorluq jinayiti barliqini, ularning kespiy maharet merkezliride qandaq kesipni öginiwatqanliqini (xitay) héchkimge chüshendürüp bérelmeydu."

Xitaydiki taratqular türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning xitayni ziyaret qilghanda uning "Shinjang xelqi bextlik yashawatidu" dégenlikini ilgiri sürgen. Kéyinrek bezi türk diplomatlar xitay taratqulirining xewirige tüzitish bérip, erdoghanning sözi xata terjime qilin'ghanliqi, uning "Shinjang xelqining bextlik yashishini ümid qilimen" dégenlikini ilgiri sürgen. Emma uning sözining xata terjime qilin'ghanliqigha héchqachan türkiye tashqi ishlar ministirliqi yaki erdoghanning bayanatchisi ashkara tüzitish bérip baqmidi.

Toluq bet