Xalis özdemir: "Türkiye sherqi türkistanda boluwatqan zulumni xitay hökümitining aldigha éniq qoyushi kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-09-24
Share
vizyon-programmisida-xalis-ozdemir.jpg "Yéngi akit" téléwiziyesi wizyon programmisining riyasetchisi, tonulghan zhurnalist xalis özdemir ependi Uyghurlar heqqidiki programmisigha riyasetchilik qilmaqta. 2020-Yili 10-awghust, türkiye.
RFA/Azigh

"Yéngi akt" téléwiziyesi wizyon programmisining riyasetchisi, tonulghan zhurnalist xalis özdemir 20-séntebir BNC Medyada xitay dölet re'isi shi jinpinggha üch xil tilda ochuq xet élan qilghan bolup, ochuq xetke "Dunyada tinchliq we dostluq izdeymiz" dep mawzu qoyulghan.

Xalis özdemir yighiwélish lagéri qurbanliri a'ile yéqinlirining mesilisini wizyon programmisi arqiliq türk jem'iyitige yéqindin tonutup kéliwatqan türk zhurnalistlirining biri bolup, yéqinqi üch ay ichidila "Yéngi akt" téléwiziyesi wizyon programmisida Uyghur mesilisi mezmun qilin'ghan 4 programma ishlen'gen.

Xalis özdemir xitay re'isi shi jinpinggha yollighan mektupida xitay re'isidin özige ishenchisi bolghan, döletke mas kelmigen siyasetlerni tüzitishini, er-ayal we kichik balilar solan'ghan jaza lagérlirini tiz sür'ette taqishini, Uyghur ösmürlerni assimilyatsiye qilishni toxtitishini telep qilghan. U yene xitayning Uyghurlarni tehdit dep qarishining eqilge sighmaydighanliqini tekitlep, xitay re'isige töwendikidek so'al qoyghan: "Siz némige asasen 30 milyon'gha yéqin nopusi bar dep qariliwatqan bir milletni shunche chong dölitingizge tehdit we xeterlik dep qaraysiz? dölitingizdiki omumiy nopusning ichide déngizning tamchisidek bolghan musulmanlar ot bolsa néme bolmaqchi? bunchilik az pirsentni égeleydighan kishilerning dölitingizge qanchilik ziyini bolmaqchidi?"

Tonulghan zhurnalist xalis özdemir ziyaritimizni qobul qilip, xitay dölet re'isige yazghan mektupining meqsiti heqqide mundaq dédi: "Dunya 21-esirge azablar bilen birge kirdi. Xitayning axirqi 10 yil mabeynide sherqi türkistanda éghirlashturulghan weziyetni derhal toxtitishini telep qilduq. Xitayning ishghal qilghan tupraqliri dep qaralghan sherqi türkistan tupraqliridiki 30 milyon xelqining xeter ichide qalghanliqini bilip turuwatimiz. Kélechekte hem xitayda hem sherqiy türkistanda wehimilik aqiwetler kélip chiqidighan weziyet shekilliniwatidu. Bu zulumning xitay bashqurghuchiliri we dölet bashliqliri teripidin angliq shekilde közitilip turuwatqanliqi éytiliwatidu. Xitayning zulumni toxtitishi dunya tinchliqigha töhpe qoshushtur. Eger xitay dunyada tinchliqqa we dostluqqa hesse qoshayli dep oylisa, eng awwal Uyghur türklirige qilin'ghan zulumdin waz kéchishi kérek. Waz kéchish bilenla qalmay, belki yene kechürüm sorishi we pütün mal dunyasini qayturup bérishi kérek. Biz mektupta yuqiriqi meqsitimizni éniq éyttuq."

Xitayning türk dunyasi we musulman dunyasi bilen bolghan munasiwetlerde Uyghurlarning hel qilghuch rol oynaydighanliqini tekitligen xalis özdemir ependim mektupida xitayning Uyghur musulmanlirigha yürgüzüwatqan siyasetlirini shahitlarning guwahliqi arqiliq pütün insaniyetke yetküzüwatqanliqini, buninggha qarshi élip bériliwatqan teshwiqat küchining ré'alliqni yoshurushqa yetmeydighanliqini, islam dunyasining, bolupmu türk dunyasining Uyghur musulmanlirigha qiliniwatqan zulumlardin xewerdar ikenlikini, xitayning türk we islam dunyasi xelqlirining neziride tüzetkili bolmaydighan öchmenlik we nepret uruqini chachmasliqi kéreklikini éytqan.

Tonulghan zhurnalist xalis özdemir ziyaritimiz dawamida yene mundaq dédi: "Bügün türkiye xelqi xitayning sherqi türkistandiki musulmanlargha qiliwatqanlirini bilishke bashlidi. Bügünki künde türk xelqining küntertipide sherqi türkistan mesilisi muhim orunni igileydu. Peqet türkiyela emes, musulman dunyasimu buni körüshke bashlidi. Xitay hökümitining yughili bolmaydighan düshmenlikni berpa qilish niyiti bolmisa, bu siyasetliridin derhal waz kéchishi kérek. Pütün dunyadiki musulmanlar arisida tügimes bir düshmenlik uruqini chichishni xalimisa, dunyada xitay diplomatliri we tijaretchilirining hayatiy bixeterliki kapaletke ige bolghan asasta pa'aliyet ilip baralisun dep oylisa, sherqi türkistanda ilip bériwatqan qirghinchiliq siyasetliridin derhal waz kéchishi kérek. Aqiwette kishiler hel qilish usuli bolmighan mesililer bilen uchrashqanda eqilge sighmaydighan inkas bildürüshi mumkin. Buning dunyada tinchliqqa we dostluqqa paydisi bolmaydu."

Közetküchiler teripidin xitay hökümitining xelq'araliq kélishimnamiler we kishilik hoquq ehdinamilirige da'im xilapliq qilip kéliwatqanliqi, démokratik döletlerning xitay bilen bolghan munasiwetliride Uyghur mesilisini ochuq-ashkara tekitlimesliki xitayning Uyghur mesiliside téximu esebiylishishke purset yaritip béridighanliqi tekitlinip kelmekte. Biz xitay dölet re'isige ochuq xet yazghan xalis özdemir ependimdin "Xitayning Uyghur mesilisidiki semimiyitige ishinemsiz?" dep so'al soriduq. Xalis özdemir ependim jawaben mundaq dédi: "Xitayning semimiyitige ishinishimiz üchün awwal xitay semimiyitini ispatlishi kérek. Xitay üchün türkiye waz kechkili bolmaydighan ortaqtur. Yipek yoli qurulushining eng chong shériki türkiyedur. Yipek yoli qurulushi xitayning tijaret hejmi we iqtisadiy üchün muhim utuqtur. Bu utuq xitayning türkiye bilen heqiqiy dostluq we heqiqiy munasiwet shekillendürüshi bilen ishqa ashidu. Sherqiy türkistanda bizning qérindashlirimiz zulumgha uchrisa, türkiyediki musulmanlar buni bilip turup xitay bilen munasiwet quralmaydu. Diplomatiyede birinchidin, türkiye sherqiy türkistanda boluwatqan zulumni xitay hökümitining aldigha éniq qoyushi kérek. Ikkinchidin, puqrawi teshkilatlar we axbaratchilar bolush süpitimiz bilen xelqqe bu jehette melumat bérishimiz we démokratik hayat üchün küresh qilishimiz kérek. Zulumni bilip turup bizning xitay bilen munasiwitimizni dawamlashturushimiz mumkin emes."

Uyghur pa'aliyetchiliri we lagér qurbanliri yéqinliri türkiye hökümiti, nopuzluq axbarat wasitiliri we puqrawi teshkilatlirining Uyghur mesilisidiki süküti hem byurokratliqidin shikayet qilip kelmekte. Taksim meydanida maykiliri tetür kiydürülgen we enqeredin qayturuwétilgen Uyghur yashliridin jewlan shirmemet türkiyening Uyghur mesilisidiki "Qulaqni yopuruwélish" siyasiti heqqide pikir bayan qildi.

Ziyaritimizning axirida zhurnalist xalis özdemir ependi "Türkiyediki siyasiy partiyelerning we puqrawi teshkilatlarning Uyghur mesilisidiki sezgürlükini yéterlik dep qaramsiz?" dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Yéterlik dep qarimaymen. Mesile shuki, türkiyediki puqrawi teshkilatlarning téxiche kütkinimizdek sewiyede melumatining bolmasliqidur. Sherqiy türkistandiki zulumning texirsizliki téxiche jem'iyetke éniq eks etmidi. Jem'iyetke sherqiy türkistanda boluwatqan zulumni birmu-bir yetküzüsh lazim. Jem'iyetke éniq we toghra melumat yetküzüsh lazim."

Xitayning Uyghur rayonidiki bisim we étnik qirghinchiliq siyasetliri kündin kün'ge xelq'araliq metbu'atlarning we démokratik dölet siyasetchilirining muhim küntertipige aylan'ghan bügünki künde, türkiyening Uyghur mesilisidiki süküti hemde xitay bilen bolghan adettin tashqiri yéqin munasiwiti Uyghur pa'aliyetchilirini qattiq endishige salmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.