Халис өздәмир: «түркийә шәрқи түркистанда болуватқан зулумни хитай һөкүмитиниң алдиға ениқ қоюши керәк»

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-09-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Йеңи акит» телевизийәси визйон программисиниң риясәтчиси, тонулған журналист халис өздәмир әпәнди уйғурлар һәққидики программисиға риясәтчилик қилмақта. 2020-Йили 10-авғуст, түркийә.
«Йеңи акит» телевизийәси визйон программисиниң риясәтчиси, тонулған журналист халис өздәмир әпәнди уйғурлар һәққидики программисиға риясәтчилик қилмақта. 2020-Йили 10-авғуст, түркийә.
RFA/Azigh

«Йеңи акт» телевизийәси визйон программисиниң риясәтчиси, тонулған журналист халис өздәмир 20-сентәбир BNC Medyada хитай дөләт рәиси ши җинпиңға үч хил тилда очуқ хәт елан қилған болуп, очуқ хәткә «дуняда тинчлиқ вә достлуқ издәймиз» дәп мавзу қоюлған.

Халис өздәмир йиғивелиш лагери қурбанлири аилә йеқинлириниң мәсилисини визйон программиси арқилиқ түрк җәмийитигә йеқиндин тонутуп келиватқан түрк журналистлириниң бири болуп, йеқинқи үч ай ичидила «йеңи акт» телевизийәси визйон программисида уйғур мәсилиси мәзмун қилинған 4 программа ишләнгән.

Халис өздәмир хитай рәиси ши җинпиңға йоллиған мәктупида хитай рәисидин өзигә ишәнчиси болған, дөләткә мас кәлмигән сиясәтләрни түзитишини, әр-аял вә кичик балилар соланған җаза лагерлирини тиз сүрәттә тақишини, уйғур өсмүрләрни ассимилятсийә қилишни тохтитишини тәләп қилған. У йәнә хитайниң уйғурларни тәһдит дәп қаришиниң әқилгә сиғмайдиғанлиқини тәкитләп, хитай рәисигә төвәндикидәк соал қойған: «сиз немигә асасән 30 милйонға йеқин нопуси бар дәп қариливатқан бир милләтни шунчә чоң дөлитиңизгә тәһдит вә хәтәрлик дәп қарайсиз? дөлитиңиздики омумий нопусниң ичидә деңизниң тамчисидәк болған мусулманлар от болса немә болмақчи? бунчилик аз пирсәнтни егәләйдиған кишиләрниң дөлитиңизгә қанчилик зийини болмақчиди?»

Тонулған журналист халис өздәмир зияритимизни қобул қилип, хитай дөләт рәисигә язған мәктупиниң мәқсити һәққидә мундақ деди: «дуня 21-әсиргә азаблар билән биргә кирди. Хитайниң ахирқи 10 йил мабәйнидә шәрқи түркистанда еғирлаштурулған вәзийәтни дәрһал тохтитишини тәләп қилдуқ. Хитайниң ишғал қилған тупрақлири дәп қаралған шәрқи түркистан тупрақлиридики 30 милйон хәлқиниң хәтәр ичидә қалғанлиқини билип туруватимиз. Келәчәктә һәм хитайда һәм шәрқий түркистанда вәһимилик ақивәтләр келип чиқидиған вәзийәт шәкиллиниватиду. Бу зулумниң хитай башқурғучилири вә дөләт башлиқлири тәрипидин аңлиқ шәкилдә көзитилип туруватқанлиқи ейтиливатиду. Хитайниң зулумни тохтитиши дуня тинчлиқиға төһпә қошуштур. Әгәр хитай дуняда тинчлиққа вә достлуққа һәссә қошайли дәп ойлиса, әң аввал уйғур түрклиригә қилинған зулумдин ваз кечиши керәк. Ваз кечиш биләнла қалмай, бәлки йәнә кәчүрүм сориши вә пүтүн мал дунясини қайтуруп бериши керәк. Биз мәктупта юқириқи мәқситимизни ениқ ейттуқ.»

Хитайниң түрк дуняси вә мусулман дуняси билән болған мунасивәтләрдә уйғурларниң һәл қилғуч рол ойнайдиғанлиқини тәкитлигән халис өздәмир әпәндим мәктупида хитайниң уйғур мусулманлириға йүргүзүватқан сиясәтлирини шаһитларниң гуваһлиқи арқилиқ пүтүн инсанийәткә йәткүзүватқанлиқини, буниңға қарши елип бериливатқан тәшвиқат күчиниң реаллиқни йошурушқа йәтмәйдиғанлиқини, ислам дунясиниң, болупму түрк дунясиниң уйғур мусулманлириға қилиниватқан зулумлардин хәвәрдар икәнликини, хитайниң түрк вә ислам дуняси хәлқлириниң нәзиридә түзәткили болмайдиған өчмәнлик вә нәпрәт уруқини чачмаслиқи керәкликини ейтқан.

Тонулған журналист халис өздәмир зияритимиз давамида йәнә мундақ деди: «бүгүн түркийә хәлқи хитайниң шәрқи түркистандики мусулманларға қиливатқанлирини билишкә башлиди. Бүгүнки күндә түрк хәлқиниң күнтәртипидә шәрқи түркистан мәсилиси муһим орунни игиләйду. Пәқәт түркийәла әмәс, мусулман дунясиму буни көрүшкә башлиди. Хитай һөкүмитиниң юғили болмайдиған дүшмәнликни бәрпа қилиш нийити болмиса, бу сиясәтлиридин дәрһал ваз кечиши керәк. Пүтүн дунядики мусулманлар арисида түгимәс бир дүшмәнлик уруқини чичишни халимиса, дуняда хитай дипломатлири вә тиҗарәтчилириниң һаятий бихәтәрлики капаләткә игә болған асаста паалийәт илип баралисун дәп ойлиса, шәрқи түркистанда илип бериватқан қирғинчилиқ сиясәтлиридин дәрһал ваз кечиши керәк. Ақивәттә кишиләр һәл қилиш усули болмиған мәсилиләр билән учрашқанда әқилгә сиғмайдиған инкас билдүрүши мумкин. Буниң дуняда тинчлиққа вә достлуққа пайдиси болмайду.»

Көзәткүчиләр тәрипидин хитай һөкүмитиниң хәлқаралиқ келишимнамиләр вә кишилик һоқуқ әһдинамилиригә даим хилаплиқ қилип келиватқанлиқи, демократик дөләтләрниң хитай билән болған мунасивәтлиридә уйғур мәсилисини очуқ-ашкара тәкитлимәслики хитайниң уйғур мәсилисидә техиму әсәбийлишишкә пурсәт яритип беридиғанлиқи тәкитлинип кәлмәктә. Биз хитай дөләт рәисигә очуқ хәт язған халис өздәмир әпәндимдин «хитайниң уйғур мәсилисидики сәмимийитигә ишинәмсиз?» дәп соал соридуқ. Халис өздәмир әпәндим җавабән мундақ деди: «хитайниң сәмимийитигә ишинишимиз үчүн аввал хитай сәмимийитини испатлиши керәк. Хитай үчүн түркийә ваз кәчкили болмайдиған ортақтур. Йипәк йоли қурулушиниң әң чоң шерики түркийәдур. Йипәк йоли қурулуши хитайниң тиҗарәт һәҗми вә иқтисадий үчүн муһим утуқтур. Бу утуқ хитайниң түркийә билән һәқиқий достлуқ вә һәқиқий мунасивәт шәкилләндүрүши билән ишқа ашиду. Шәрқий түркистанда бизниң қериндашлиримиз зулумға учриса, түркийәдики мусулманлар буни билип туруп хитай билән мунасивәт қуралмайду. Дипломатийәдә биринчидин, түркийә шәрқий түркистанда болуватқан зулумни хитай һөкүмитиниң алдиға ениқ қоюши керәк. Иккинчидин, пуқрави тәшкилатлар вә ахбаратчилар болуш сүпитимиз билән хәлққә бу җәһәттә мәлумат беришимиз вә демократик һаят үчүн күрәш қилишимиз керәк. Зулумни билип туруп бизниң хитай билән мунасивитимизни давамлаштурушимиз мумкин әмәс.»

Уйғур паалийәтчилири вә лагер қурбанлири йеқинлири түркийә һөкүмити, нопузлуқ ахбарат васитилири вә пуқрави тәшкилатлириниң уйғур мәсилисидики сүкүти һәм бюрократлиқидин шикайәт қилип кәлмәктә. Таксим мәйданида майкилири тәтүр кийдүрүлгән вә әнқәрәдин қайтуруветилгән уйғур яшлиридин җәвлан ширмәмәт түркийәниң уйғур мәсилисидики «қулақни йопурувелиш» сиясити һәққидә пикир баян қилди.

Зияритимизниң ахирида журналист халис өздәмир әпәнди «түркийәдики сиясий партийәләрниң вә пуқрави тәшкилатларниң уйғур мәсилисидики сәзгүрлүкини йетәрлик дәп қарамсиз?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: «йетәрлик дәп қаримаймән. Мәсилә шуки, түркийәдики пуқрави тәшкилатларниң техичә күткинимиздәк сәвийәдә мәлуматиниң болмаслиқидур. Шәрқий түркистандики зулумниң тәхирсизлики техичә җәмийәткә ениқ әкс әтмиди. Җәмийәткә шәрқий түркистанда болуватқан зулумни бирму-бир йәткүзүш лазим. Җәмийәткә ениқ вә тоғра мәлумат йәткүзүш лазим.»

Хитайниң уйғур районидики бисим вә етник қирғинчилиқ сиясәтлири күндин күнгә хәлқаралиқ мәтбуатларниң вә демократик дөләт сиясәтчилириниң муһим күнтәртипигә айланған бүгүнки күндә, түркийәниң уйғур мәсилисидики сүкүти һәмдә хитай билән болған адәттин ташқири йеқин мунасивити уйғур паалийәтчилирини қаттиқ әндишигә салмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт