Türkiyediki öktichi partiyeler: Uyghur mesilisini türkiyening milliy mesilisige aylandurimiz

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-10-05
Share
Türkiyediki öktichi partiyeler: Uyghur mesilisini türkiyening milliy mesilisige aylandurimiz (Soldin onggha)"Iyi" partiyesining mu'awin re'isi serwet sapar xali xanim, büyük birlik partiyesining mu'awin re'isi ali késer ependi we kélechek partiyesining mu'awin re'isi selchuq özdagh ependi.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye qazaqistandin qalsa Uyghurlar eng köp olturaqlashqan döletlerdin biri hésablinidu. Igilishimizche 2016-yilining axiridin bashlap jaza lagérlirigha tashlan'ghanlar ichide türkiyede uruq-tughqanliri bar, türkiyege kélip-kétip tijaret qiliwatqan yaki perzentliri türkiyede oquwatqan kishiler eng köp iken. Bularning pash bolushigha egiship türkiyediki siyasiy partiyeler, ammiwi teshkilatlar we xelq-ammisining Uyghurlargha bolghan hésdashliqi téximu kücheymekte. Mutexessisler türkiye hökümitige qarita ichki we tashqi bésimning küchiyishi netijiside türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning 21-séntebir küni birleshken döletler teshkilatining nyu-yorktiki bash shtabida échilghan 76-nöwetlik omumiy yighinida, 1-öktebir küni türkiye parlaméntining échilish murasimida qilghan sözide Uyghur mesilisini tilgha alghanliqini ilgiri sürmekte. Mutexessisler türkiyede Uyghurlargha bolghan hésdashliqning küchiyishining yene bir sewebining bolsa, 2023-yili ötküzülidighan prézidéntliq saylimi ikenlikini ilgiri sürmekte. Undaqta bundin kéyin türkiyediki öktichi partiyeler Uyghur mesiliside némilerni qilmaqchi? bu heqte köz qarishini igilesh üchün "Iyi" yeni "Yaxshi" partiyesining türkiy milletler ishlirigha mes'ul mu'awin re'isi serwet sapar xali xanim, büyük birlik partiyesining mu'awin re'isi ali késer ependi we kélechek partiyesining mu'awin re'isi sabiq parlamént ezasi selchuq özdagh ependiler bilen söhbet élip barduq.

Serwet sapar xali xanim "Iyi" partiyesining Uyghurlarni qollawatqanliqini bundin kéyin téximu köp qollaydighanliqini bayan qildi. U mundaq dédi: biz partiyemizning re'isi meral xanimning yolyoruqi bilen aldi bilen türk ammisining diqqitini sherqiy türkistan mesilisige tartishqa tirishtuq. Buningda muweppeqiyetlik bolduq, türkiye jama'etchilikining diqqitini tarttuq. Sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirining pa'aliyiti bek muhim, chünki ular biwasite xitayning ziyankeshlikige uchrighan kishiler. Hazir sherqiy türkistanning weziyiti bek éghir. Shunga biz jama'et pikri toplash arqiliq hökümetning Uyghurlargha qarita élip bériwatqan xata siyasitini tüzitishke tirishiwatimiz. Ata-aniliri jaza lagérlirigha tashlan'ghan bir guruppa Uyghur yash 'sherqiy türkistan üchün anatoliye sepiri' namida bir pa'aliyet élip bériwatidu. Ular türkiyening hemme wilayetlirini ayliniwatidu. Biz ularni qollap yardem qiliwatimiz. Bundin kéyinmu sherqiy türkistan mesilisini her yerde anglitishqa we sherqiy türkistan dewasini qollashni dawam qilimiz. Saylamda utup hakimiyetni qolgha alsaq bu mesilini türkiye dölitining milliy mesilisige aylandurup, hel qilishqa tirishimiz".

Hazir türkiyeni idare qiliwatqan adalet we tereqqiyat partisi hökümitini qollawatqan büyük birlik partiyesining türkiy milletler ishlirigha mes'ul mu'awin re'isi aliy késer ependi partiyesining 1993-yili qurulghan künidin tartip Uyghur dewasini öz dewasi dep bilip küresh qiliwatqanliqini, bundin kéyin téximu kücheytidighanliqini tekitlidi. U, mundaq dédi: "Hazir xitayning sherqiy türkistanliqlargha élip bériwatqan zulumini bilmeydighan adem yoq. Türkiyediki mutexessisler sherqiy türkistan mesilisini ilmiy yosunda otturigha qoyuwatidu. Emma téxiche türkiye hökümiti yaki türkiye parlaménti maqulluqtin ötküzgen bir qarar yoq. Bu melum bir partiyening mesilisi bolmastin, türkiyediki barliq partiyelerning ortaq mesilisi, türkiye dölitining milliy mesilisidur. Ikki yil burun'ghiche xitay elchisi dawamliq partiyemizge kélip 'siler néme üchün bizning puqramiz Uyghurlarni qollaysiler?' dep bizni bi'aram qilatti. Biz ulargha 'Uyghurlar bizning qérindashlirimiz, sherqiy türkistan bizning ata yurtimiz, siler bésiwalghan zémin, ulargha qiliwatqan zulmingni toxtat' deyttuq. Bizge u yerde zulum yoq déginide 'biz hey'et eweteyli, xalighan yerlerni körsun' déduq, qobul qilmidi, ikki yildin buyan partiyemizge kelmeydighan boldi. Partiyemiz sherqiy türkistanliqlar erkinlikige érishkiche qollashqa, bu dewani öz dewayimiz süpitide élip bérishqa dawam qilimiz".

Kélechek partiyesi mu'awin re'isi, sabiq parlamént ezasi selchuq özdagh ependi partiyesining Uyghur mesilisini türkiyening milliy mesilisige aylandurushqa tirishiwatqanliqini bayan qildi. U, mundaq dédi:

"Men parlamént ezasi waqtimdimu sherqiy türkistan mesilisige köngül bölettim. Partiyemizning re'isi sabiq bash ministir exmet dawut'oghlimu burundin tartip Uyghur mesilisige köngül bölüp kelmekte. Biz hazirghiche Uyghur mesilige alahide köngül bölüp kelduq, bundin kéyin téximu bek köngül bölimiz. Saylamda utup chiqip hökümet qurush salahiyitige érishelisek, Uyghur mesilisini türkiyening milliy mesilisige aylandurimiz".

Mutexessisler 2023-yili türkiyede ötküzülidighan prézidéntliq saylimidin burun Uyghur mesilisining barliq partiyelerning aghzidin chüshürmeydighan mesilige aylinidighanliqini, chünki türk xelqining Uyghur mesilisige köngül bölüwatqanliqini, xelqning awazini élish üchün her qaysi partiyelerning mesilige köngül bölidighanliqini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet