Түркийәниң җумһурийәт хәлқ партийәси «шәрқий түркистан-уйғур түрклири» намлиқ доклат елан қилди

Мухбиримиз нуриман
2020-10-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийәниң әң чоң өктичи партийәлиридин бири болған җумһурийәт хәлқ партийәсиниң рәиси кәмал қиличдароғлу(оңда) әпәнди мәзкур партийәниң америка вәкили юртәр өзҗан әпәнди билән. 2015-Йили, сивас, түркийә.
Түркийәниң әң чоң өктичи партийәлиридин бири болған җумһурийәт хәлқ партийәсиниң рәиси кәмал қиличдароғлу(оңда) әпәнди мәзкур партийәниң америка вәкили юртәр өзҗан әпәнди билән. 2015-Йили, сивас, түркийә.
Yurter Özjan ependining Twitteridin élin’ghan

Хитайниң уйғурларға қаритилған кишилик һоқуқ дәпсәндичилики хәлқара җәмийәтниң диққәт-етибарини қозғиған болсиму, әмма әнқәрә техичә сүкүттә турмақта иди.

9-Өктәбир түркийәдики үч чоң партийәниң бири болған җумһурийәт хәлқ партийәси америка вәкили юртәр өзҗан тәрипидин тәйярланған «шәрқий түркистан-уйғур түрклири: тарих, кимлик вә сиясәт» мавзулуқ доклатни елан қилди.

Мәзкур доклат «түркийә-хитай мунасивитиниң уйғур түрклиригә көрситидиған тәсири, американиң позитсийиси, хәлқаралиқ амилларниң роли, тарихий арқа көрүнүш, йеқинқи уйғур сиясий тарихи, уйғур диаспораси вә дөләт һалқиған паалийәтләр, уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилиси, хәлқара җәмийәт вә уйғур мәсилиси» қатарлиқ темиларға бөлүнгән болуп, һәр бир тема тәпсилий мәзмунлар билән йорутулған.

Мәзкур доклатта «түркийә һөкүмити 2019-йили 23 дөләт имза қойған хитайниң уйғурларға зиянкәшлик қелишини тохтитишни тәләп қилған бирләшмә баянатқа имза қоймиған. 2020-Йилиму 39 дөләт бирлишип, йиғивелиш лагерлириға соланған уйғурларни дәрһал қоюп беришни тәләп қилған бирләшмә баянаттиму түркийәниң имзаси йоқ,» дегән баянлар алаһидә йәр алған.

Доклатта йәнә 2009-йилидики «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» тилға елинған болуп, әйни вақитта баш министирлиқ вәзиписини өтәватқан рәҗәп таййип әрдоғанниң «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» ни «ирқий қирғинчилиқ» дәп тәсвирлигәнлики тилға елинған. Доклатта йәнә нөвәттә түркийәниң президенти болған әрдоғанниң хитайға тутқан позитсийәсиниң юмшап кәткәнлики, һәтта түркийә һөкүмитиниң уйғурларни тилға алмайдиған һаләткә кәлгәнлики тәкитләнгән. Униңдин башқа, түркийәниң йеқинқи йиллардики хитайға қаратқан сияситидә иқтисадниң муһим тәсир көрсәткәнлики әскәртилгән иди.

Бу доклатни тәйярлиған җумһурийәт хәлқ партийәсиниң америка вәкили юртәр өзҗан әпәнди зияритимизни қобул қилип, доклатта баян қилинған мәзмунлар һәққидә соаллиримизға җаваб бәрди. У мундақ деди: «мән түркийә пуқраси вә җумһурийәт хәлқ партийәсиниң бир әмәлдари болуш сүпитим билән силәр (уйғурлар) дин кәчүрүм сораймән. Әслидә биз шәрқий түркистан һәққидики мәсилиләрдә балдуррақ бир қарарға келип, уйғур мәсилисини хәлқараға аңлитиш үчүн тиришишимиз керәк иди.»

У йәнә мундақ деди: «2009-йили рәҗәп таййип әпәнди үрүмчидә йүз бәргән вәқәни рәсмий ‹ирқи қирғинчилиқ', ‹етник тазилаш елип бериш' дәп зулумға қарши чиққан иди. Әмдиликтә болса, уйғурларға елип бериливатқан зулумни аңлитиш түгүл, бир еғиз тилға елипму қоймайду. Ақ партийә һакимийәт бешиға чиққанда, түркийәниң хитай билән болған йиллиқ сода соммиси бир милярд доллар әтрапида иди, 2018-йилға кәлгәндә 23 милярд долларға чиққан. Түркийә иқтисад җәһәттин аҗизлишип, чәтәл мәблиғиға еһтияҗи ашқансери һакимийәт бешидики ақ партийә вә униңға иттипақдаш партийә болған миллийәтчи һәрикәт паритийәси шәрқи түркистандики мәсилиләргә пүтүнләй сүкүттә туруватиду.»

13-Өктәбир миллийәтчи һәрикәт партийәсиниң рәиси дәвләт бағчәли партийәсиниң гуруппа йиғинида җумһурийәт хәлқ партийәсиниң шәрқи түркистан һәққидә елан қилған доклати һәққидә тохтилип, җумһурийәт хәлқ патийәсиниң шәрқи түркистан һәққидә сөз қилиш салаһийитиниң йоқлуқини оттуриға қойған. У мундақ дегән: «бу мәзгилдә (сайлам мәзгилидә) җ х п ниң шәрқи түркистан мәсилисини оттуриға чиқириши тасадипий әмәс. Бизниң алдимизда җ х п уйғур түрклири мәсилисидә йол көрситиш, мәслиһәт бериш, әйибләш вә яки буйруқ бериш салаһийити йоқ. Улар (җ х п ) москва билән сиясий мунасивәт қилишниң койиға чүшкән вақитта, биз мәзлум түркләрниң дәрдлирини өзимизниң дәрди дәп биләттуқ. ‹Туран' бирлики вә түркләрниң зәпәр қазиниши үчүн күрәш қиливататтуқ. Нишанимиз өзгирип қалмиди. Һазирму ашу ирадимиз бар. Бу нишан бизниң ғоруримиз. Җ х п ким? шәрқи түркистанни қоғдайдиғанлар кимләр?»

Дәвләт бағчәли нутқида җ х п ниң шәрқи түркистан мәсилисини оттуриға қоюшини сайлам үчүн ойниған бир оюн дәп тәкитлигән болсиму, лекин миллийәтчи һәрикәт партийәсиниң шәрқи түркистан мәсилиси һәққидики позитсийәси һәққидә һечнемә демигән. У йәнә «келәчәк» патийәсиниң рәиси әхмәт давутоғлиниң шәрқи түркистан һәққидики суаллириниму «шавқун-сүрән» дегән.

10-Өктәбир «келәчәк» патийәсиниң рәиси әхмәт давутоғлу өзиниң партийә йиғинида, бирләшкән дөләтләр тәшкилатида уйғурларни қоллап имза қойған дөләтләрниң қатарида түркийәниң йоқлуқини тилға елип, һакимийәт бешидики партийә болған ақ партийә вә униң иттипақдаш партийәси болған миллийәтчи һәрикәт партийәсиниң немишқа сүкүт қилғанлиқи һәққидә чүшәндүрүш беришини тәләп қилған. У мундақ дегән: «биз шәрқий түркистан үчүн қозғиливатсақ, сән (һакимийәттики патийә) немишқа курд пуқралиримизниң тили билән һәпилишисән? бизгә варқириған авазиниң немишқа уйғур қериндашлиримизға кәлгәндә тутулуп қалиду? шәрқий түркистан давасини бизгә өгәткән әйса йүсүп алтикинниң аманитигә немишқа игә чиқмайсиләр? ‹сәмимий' миллийәтчи достлар, немишқа қоллиған партийәдин уйғурларға игә чиқайли, дәп икки еғиз гәп қилмайсиләр? һөрмәтлик бағчәли әпәнди, дөләт ичидә пәрқлиқ пикир қилғанларға тутқан қаттиқ позитсийәйиңизни немишқа дөлитимиз, қериндаш билгән дөләтләр вә башқа дөләтләрдә яшаватқан түрк қериндашлиримиз учраватқан адаләтсизликкә қарши көрсәтмәйсиз? бизгә қарши муамилиңиз шундақ қопал, әмма хитайға қарши немишқа шундақ юмшақ вә һәтта үн чиқармастин бир булуңда олтурувалисиз?»

Юртәр әпәнди давутоғлиниң наһайити тоғра соалларни сориғанлиқини, лекин бағчәлиниң худди җ х п ниң доклатини тәнқидлигәнгә охшаш давутоғлиға қаттиқ позитсийәдә болғанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди: «бағчәли түнүгүнки нутқида мәхсус бизниң доклатни тутқа қилип туруп, бизни тәнқидлиди. Лекин өзи биз оттуриға қойған шәрқий түркистан мәсилиси һәққидә өзиниң қандақ пикри бар, миллийәтчи һәрикәт партийәсиниң позитсийәси немә? бу һәқтә һечнемә демиди.»

Юртәр әпәнди ахирида «әгәр мушу мәзгилдә җ х п һакимийәттә болған болса, бирләшкән дөләтләр тәшкилатида уйғурларни қоллиған, хитайға қарши чиққан дөләтләрниң 40-си биз болаттуқ, һәтта башқа иттипиақдашлиримизниму һәрикәткә кәлтүрүп, хәлқарада уйғурларни қоллайдиған дөләтләрниң санини ашурушқа тиришқан болаттуқ,» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт