Türkiyening jumhuriyet xelq partiyesi "Sherqiy türkistan-Uyghur türkliri" namliq doklat élan qildi

Muxbirimiz nur'iman
2020-10-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyening eng chong öktichi partiyeliridin biri bolghan jumhuriyet xelq partiyesining re'isi kemal qilichdaroghlu(ongda) ependi mezkur partiyening amérika wekili yurter özjan ependi bilen. 2015-Yili, siwas, türkiye.
Türkiyening eng chong öktichi partiyeliridin biri bolghan jumhuriyet xelq partiyesining re'isi kemal qilichdaroghlu(ongda) ependi mezkur partiyening amérika wekili yurter özjan ependi bilen. 2015-Yili, siwas, türkiye.
Yurter Özjan ependining Twitteridin élin’ghan

Xitayning Uyghurlargha qaritilghan kishilik hoquq depsendichiliki xelq'ara jem'iyetning diqqet-étibarini qozghighan bolsimu, emma enqere téxiche sükütte turmaqta idi.

9-Öktebir türkiyediki üch chong partiyening biri bolghan jumhuriyet xelq partiyesi amérika wekili yurter özjan teripidin teyyarlan'ghan "Sherqiy türkistan-Uyghur türkliri: tarix, kimlik we siyaset" mawzuluq doklatni élan qildi.

Mezkur doklat "Türkiye-xitay munasiwitining Uyghur türklirige körsitidighan tesiri, amérikaning pozitsiyisi, xelq'araliq amillarning roli, tarixiy arqa körünüsh, yéqinqi Uyghur siyasiy tarixi, Uyghur di'asporasi we dölet halqighan pa'aliyetler, Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi, xelq'ara jem'iyet we Uyghur mesilisi" qatarliq témilargha bölün'gen bolup, her bir téma tepsiliy mezmunlar bilen yorutulghan.

Mezkur doklatta "Türkiye hökümiti 2019-yili 23 dölet imza qoyghan xitayning Uyghurlargha ziyankeshlik qélishini toxtitishni telep qilghan birleshme bayanatqa imza qoymighan. 2020-Yilimu 39 dölet birliship, yighiwélish lagérlirigha solan'ghan Uyghurlarni derhal qoyup bérishni telep qilghan birleshme bayanattimu türkiyening imzasi yoq," dégen bayanlar alahide yer alghan.

Doklatta yene 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" tilgha élin'ghan bolup, eyni waqitta bash ministirliq wezipisini ötewatqan rejep tayyip erdoghanning "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ni "Irqiy qirghinchiliq" dep teswirligenliki tilgha élin'ghan. Doklatta yene nöwette türkiyening prézidénti bolghan erdoghanning xitaygha tutqan pozitsiyesining yumshap ketkenliki, hetta türkiye hökümitining Uyghurlarni tilgha almaydighan haletke kelgenliki tekitlen'gen. Uningdin bashqa, türkiyening yéqinqi yillardiki xitaygha qaratqan siyasitide iqtisadning muhim tesir körsetkenliki eskertilgen idi.

Bu doklatni teyyarlighan jumhuriyet xelq partiyesining amérika wekili yurter özjan ependi ziyaritimizni qobul qilip, doklatta bayan qilin'ghan mezmunlar heqqide so'allirimizgha jawab berdi. U mundaq dédi: "Men türkiye puqrasi we jumhuriyet xelq partiyesining bir emeldari bolush süpitim bilen siler (Uyghurlar) din kechürüm soraymen. Eslide biz sherqiy türkistan heqqidiki mesililerde baldurraq bir qarargha kélip, Uyghur mesilisini xelq'aragha anglitish üchün tirishishimiz kérek idi."

U yene mundaq dédi: "2009-Yili rejep tayyip ependi ürümchide yüz bergen weqeni resmiy 'irqi qirghinchiliq', 'étnik tazilash élip bérish' dep zulumgha qarshi chiqqan idi. Emdilikte bolsa, Uyghurlargha élip bériliwatqan zulumni anglitish tügül, bir éghiz tilgha élipmu qoymaydu. Aq partiye hakimiyet béshigha chiqqanda, türkiyening xitay bilen bolghan yilliq soda sommisi bir milyard dollar etrapida idi, 2018-yilgha kelgende 23 milyard dollargha chiqqan. Türkiye iqtisad jehettin ajizliship, chet'el meblighigha éhtiyaji ashqanséri hakimiyet béshidiki aq partiye we uninggha ittipaqdash partiye bolghan milliyetchi heriket paritiyesi sherqi türkistandiki mesililerge pütünley sükütte turuwatidu."

13-Öktebir milliyetchi heriket partiyesining re'isi dewlet baghcheli partiyesining guruppa yighinida jumhuriyet xelq partiyesining sherqi türkistan heqqide élan qilghan doklati heqqide toxtilip, jumhuriyet xelq patiyesining sherqi türkistan heqqide söz qilish salahiyitining yoqluqini otturigha qoyghan. U mundaq dégen: "Bu mezgilde (saylam mezgilide) j x p ning sherqi türkistan mesilisini otturigha chiqirishi tasadipiy emes. Bizning aldimizda j x p Uyghur türkliri mesiliside yol körsitish, meslihet bérish, eyiblesh we yaki buyruq bérish salahiyiti yoq. Ular (j x p ) moskwa bilen siyasiy munasiwet qilishning koyigha chüshken waqitta, biz mezlum türklerning derdlirini özimizning derdi dep bilettuq. 'turan' birliki we türklerning zeper qazinishi üchün küresh qiliwatattuq. Nishanimiz özgirip qalmidi. Hazirmu ashu iradimiz bar. Bu nishan bizning ghorurimiz. J x p kim? sherqi türkistanni qoghdaydighanlar kimler?"

Dewlet baghcheli nutqida j x p ning sherqi türkistan mesilisini otturigha qoyushini saylam üchün oynighan bir oyun dep tekitligen bolsimu, lékin milliyetchi heriket partiyesining sherqi türkistan mesilisi heqqidiki pozitsiyesi heqqide héchnéme démigen. U yene "Kélechek" patiyesining re'isi exmet dawut'oghlining sherqi türkistan heqqidiki su'allirinimu "Shawqun-süren" dégen.

10-Öktebir "Kélechek" patiyesining re'isi exmet dawut'oghlu özining partiye yighinida, birleshken döletler teshkilatida Uyghurlarni qollap imza qoyghan döletlerning qatarida türkiyening yoqluqini tilgha élip, hakimiyet béshidiki partiye bolghan aq partiye we uning ittipaqdash partiyesi bolghan milliyetchi heriket partiyesining némishqa süküt qilghanliqi heqqide chüshendürüsh bérishini telep qilghan. U mundaq dégen: "Biz sherqiy türkistan üchün qozghiliwatsaq, sen (hakimiyettiki patiye) némishqa kurd puqralirimizning tili bilen hepilishisen? bizge warqirighan awazining némishqa Uyghur qérindashlirimizgha kelgende tutulup qalidu? sherqiy türkistan dawasini bizge ögetken eysa yüsüp altikinning amanitige némishqa ige chiqmaysiler? 'semimiy' milliyetchi dostlar, némishqa qollighan partiyedin Uyghurlargha ige chiqayli, dep ikki éghiz gep qilmaysiler? hörmetlik baghcheli ependi, dölet ichide perqliq pikir qilghanlargha tutqan qattiq pozitsiyeyingizni némishqa dölitimiz, qérindash bilgen döletler we bashqa döletlerde yashawatqan türk qérindashlirimiz uchrawatqan adaletsizlikke qarshi körsetmeysiz? bizge qarshi mu'amilingiz shundaq qopal, emma xitaygha qarshi némishqa shundaq yumshaq we hetta ün chiqarmastin bir bulungda olturuwalisiz?"

Yurter ependi dawut'oghlining nahayiti toghra so'allarni sorighanliqini, lékin baghchelining xuddi j x p ning doklatini tenqidligen'ge oxshash dawut'oghligha qattiq pozitsiyede bolghanliqini ilgiri sürdi. U mundaq dédi: "Baghcheli tünügünki nutqida mexsus bizning doklatni tutqa qilip turup, bizni tenqidlidi. Lékin özi biz otturigha qoyghan sherqiy türkistan mesilisi heqqide özining qandaq pikri bar, milliyetchi heriket partiyesining pozitsiyesi néme? bu heqte héchnéme démidi."

Yurter ependi axirida "Eger mushu mezgilde j x p hakimiyette bolghan bolsa, birleshken döletler teshkilatida Uyghurlarni qollighan, xitaygha qarshi chiqqan döletlerning 40-si biz bolattuq, hetta bashqa ittipi'aqdashlirimiznimu heriketke keltürüp, xelq'arada Uyghurlarni qollaydighan döletlerning sanini ashurushqa tirishqan bolattuq," dédi.

Toluq bet