Дөләт бағчәлли: «шәрқий түркистан мәсилиси» түркийәдә ғәрәзлик һалда күн тәртипкә кәлтүрүлди

Мухбиримиз әркин
2020-10-15
Share
Devlet-Bahceli-dewlet-baghcheli.jpg Түркийә милләтчи һәрикәт партийәси ниң рәһбири дәвләт бағчәли әпәнди мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2019-Йили 31-март, әнқәрә, түркийә.
AP

Түркийәниң пантүркизм идеологийәсидики әң чоң сиясий партийәси болған милләтчи һәрикәт партийәси, өзлириниң уйғур мәсилисидики ипадисини әйиблигән сиясий партийә-гуруһларға инкас билдүрүп, уйғур мәсилисиниң қайта күнтәртипкә келишини қаттиқ тәнқид қилған. Туранчилиқни өзиниң идеологийәлик асаси қилған, өзини уйғурларниң ғәмгүзари, дәп кәлгән бу партийә түркийәдә шәрқий түркистан мәсилисиниң қайта күнтәртипкә келишиниң ғәрәзлик пилан икәнликини билдүргән.

Мәзкур партийәниң рәһбири дәвләт бағчәлиниң тәкитлишичә, буниң түркийәдә қайта күнтәртипкә келиши «қараңғу қазнақларда һазирланған мәйнәт сенарийә» икән. У бу сөзләрни милләтчи һәрикәт партийәси вә униң қоллишидики әрдоған һөкүмитини уйғурларниң қирғинчилиққа учришини көрмәскә селиш билән әйибләватқан өктичи сиясий партийә-гуруһларға қарита ейтқан.

Бу мәсилидә түркийәдики ийи партийәси, җумһурийәт хәлқ партийәси, саадәт партийәси, келәчәк партийәси вә кордларниң демократик хәлқләр топи қатарлиқ асаслиқ оңчи, солчи партийәләрниң һәммиси дегүдәк әрдоған һөкүмити вә уни қоллаватқан милләтчи һәрикәт партийәсини әйиблигән. Йеқинда җумһурийәт хәлқ партийәсиниң рәиси камал қиличдароғлу билән келәчәк партийәсиниң рәиси, сабиқ баш министир әхмәт давудоғлу милләтчи һәрикәт партийәсиниң исмини алаһидә тилға алған иди.

Дәвләт бағчәли 14-өктәбир партийәсиниң парламент гуруппа йиғинида уйғурларниң мәсилиси м һ п ниң мәсилиси икәнликини тәкитләп, өзлириниң бу мәсилисидики һазирқи позитсийәсидә давамлиқ чиң туридиғанлиқини билдүргән. У: «шәрқий түркистан мәсилисиниң қайта күнтәртипкә келиши тасадипий әмәс. Уйғур түрклириниң мәсилиси шүбһисизки, бизниң мәсилимиз. Һәқ-һоқуқниң тартивелиниши, һәқ-һоқуққа хилаплиқ қилиш, инсан трагедийәлири һечбир вақит қобул қилинмайдиған зораванлиқлардур. Пәқәт м һ п қараңғу қазнақларда һазирлинип сунулған мәйнәт синарийәләрниң зәһәрлик еқиниға мәһкум болмайду, һечбир тәлқингә йепишивалмайду,» дегән.

Бағчәли йәнә өзлириниң туранчилиқ идеологийәсидә һечқандақ өзгириш болмиғанлиқини тәкитләп, қиличдароғлу билән давудоғлуниң уйғурлар тоғрисида өзлиригә тәнбиһ бериш салаһийити йоқлуқини илгири сүргән, әмма хитайға һечқандақ ипадидә болмиған. У «йолимизда қейиш йоқ. Биз һазирму бу йолда, һазирму бу әхлақ, бу чүшәнчә шәрипигә игимиз. Җумһурийәт хәлқ партийәси ким, шәрқий түркистанни қоғдайдиғанлар ким?» дәп тәкитлигән.

Бу м һ п ниң 1-қетим партийәсиниң уйғурлар мәсилисидики позитсийәсигә болған тәнқидләргә җаваб беришидур. Буниң алдида һакимийәт бешидики адаләт-тәрәққият партийәси баянат елан қилип, уйғурларниң вәзийитигә болған әндишилирини ипадилигән. Шуниң билән биргә б д т да хәлқараниң уйғур диярида тәкшүрүш елип беришиға йол қоюлушини тәләп қилған, әмма у 39 дөләтниң уйғурлар һәққидики қоллаш хетигә имза қоймиған иди.

Келәчәк партийәсиниң муавин рәиси салчуқ өздағ 15-өктәбир радийомизда дәвләт бағчәлиниң сөзлиригә инкас қайтуруп, уйғур мәсилисигә көңүл бөлүш инсан болған һәрқандақ кишиниң бурчи икәнликини билдүрди. Униң тәкитлишичә, иқтисадий кризис ичидики түркийәниң хитай билән мунасивәт қилиши чүшинишлик болсиму, лекин буларни дәп уйғурлар учраватқан дәпсәндичиликни көрмәскә селишни чүшәнгили болмайдикән.

Салчуқ өздағ мундақ деди: «әгәр уларда виҗдан болса, улар мусулман болса, бу түркийә җумһурийити, мән униң баш министири яки рәис җумһури десә; қәйәрдә ирқдишиңиз, диндишиңиз, қәйәрдә күлтүрдишиңиз, тарихдишиңиз болса, униңға көңүл бөлисиз. Көңүл бөлмисиңиз вабалиға қалисиз. Ирқдашлиқ, диндашлиқ, күлтүрдашлиқ, тарихдашлиқни қоюп туруң, қайси дин, мәдәнийәткә мәнсуп болса болсун, һәрқандақ нормал адәм искәнҗә, зулумға учриса, униңға қарши авазимизни йүксәлдүрүшимиз бизниң инсан болғанлиқимизни көрситиду.»

Салчуқ өздағниң тәкитлишичә, әроған һөкүмити вә милләтчи һәрикәт партийәси түркийәниң б д т да уйғурлар тоғрисидики хәткә имза қоймиғанлиқиға чүшәнчә бериши керәк икән. У: «ғәрб дунясида бүгүн 39 ға йеқин дөләтниң хитай тоғрисидики хетигә түркийәниң имза қоймиғанлиқиға адаләт-тәрәққият партийәси, милләтчи һәрикәт партийәси чүшәнчә бериши керәк. Әмма улар чүшәнчә берәлмәйду, чүнки улар гунаһкар шундақла хиҗаләттә қалиду һәм чарисиз. Лекин келәчәк партийәси уларға бесим қиливатиду. Өктичи партийәләр ичидә бу мәсилини әң көп тилға еливатқан келәчәк партийәси.»

Анализчиларниң тәкитлишичә, түркийәдә һакимийәт бешидики бир үммәтчи партийә билән бир туранчи партийәниң уйғур мәсилисидики ипадиси, уларниң оз идеологийәлиригә болған сәмимийитигә соал пайда қилмақтикән. Түркийәдә турушлуқ вәзийәт анализчиси, «хитай вә униң дөләт бихәтәрлик сиясәтлири, йәр шари риқабәт истиратегийәлири» намлиқ китабниң аптори мәмәт тохти атавулла бу икки партийәниң зиддийәт ичидә қалғанлиқини билдүрди.

Мәмәт тохти атавулла мундақ деди: «әрдоғанниң пәләстин вә башқа мусулманлар мәсилиси билән шәрқий түркистан мәсилисидики ипадиси рошән селиштурма болуп қалди. Бу хәлқарадиму хитай мусулманларға зулум қилса исламчи дөләтләр аваз чиқармамду, дегән соал пәйда қилди. Демәк, улар хәлқарадиму сөзи билән һәрикити оттурисида бир зиддийәтниң ичигә кирип қалди.»

Мәмәт тохти әпәндиниң қаришичә, мусулман дөләтләр өзлириниң уйғур мәсилисидики ипадисини «бу һәқ-наһәқ мәсилиси әмәс», чоң дөләтләрниң «гео-сиясий риқабити» дәп ақлимақтикән.

Ғәрб таратқулириниң илгири сүрүшичә, нөвәттә иқтисадий кризис ичидики түркийә өзиниң үмидини хитайниң мәблиғиғә бағлиған. Америкадики «ташқи сиясәт» журнилида йеқинда елан қилинған бир мақалидә икки тәрәпниң нурғун сода, пул-муамилә келишимлирини имзалиғанлиқи, хитайниң түркийә ул әслиһәрлиригә нурғун мәбләғ салғанлиқи, бу түркийәниң уйғур мәсилисигә сүкүт қилишидики һалқилиқ амил икәнлики тәкитләнгән.

Келәчәк партийәсиниң муавин рәиси салчуқ өздағ 15-өктәбир зияритимизни қобул қилғанда, уйғур мәсилисидә изчил сәзгүр болуп кәлгән адаләт-тәрәққият партийәси вә м һ п ниң һазир җимип кетишиниң сәвәбини чүшәндүрүшини тәләп қилди. У: «бу сүкүткә хитай билән имзалиған қәрз келишимиму яки бәзи дөләт банкилириниң хусусийлаштурулуп, хитайға сетилмақчи болуватқанлиқиму сәвәб болуватиду,» дәп тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.