Türkiyening konya shehiride sherqiy türkistan jumhuriyetliri heqqide muhakime yighini ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-11-22
Share
Sherqi-Turkistan-Jumhuriyetliri-Muhakime-Yighini-2019-Turkiye-01.jpg Türkiyening konya shehiride sherqiy türkistan jumhuriyetliri heqqide muhakime yighini ötküzüldi. 2019-Yili 22 noyabir. Konya, türkiye.
RFA/Arslan

22-Noyabir, yeni jüme küni türkiyening konya shehiride sherqiy türksitan jumhuriyetlirini xatirlep, muhakime yighini ötküzüldi.

Konya tijaret merkizining yighin zalida ötküzülgen bu yighinni "Insaniy medeniyet herikiti" teshkilati bilen "Sutuq bughraxan ilim we medeniyet wexpi" ning konya shöbsi birlikte uyushturdi. Yighin shu yer waqti kech sa'et 19:00 da bashlandi. Yighinda aldi bilen qur'an kerim tilawet qilin'ghandin kéyin "Sherqiy türkistan istiqlal marshi" oquldi. Andin "Sutuq bughraxan ilim we medeniyet wexpi" konya shöbisining re'isi abdul'ehed udun, "Insaniy medeniyet herikiti" konya shöbisining resi adem jeylan ependiler échilish sözi sözlidi. 

Bu muhakime yighinning kéyinki dawamida doktur erkin ekrem, doktur alimjan bughda qatarliq tetqiqatchilar tarixta qurulghan ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliri toghrisida ilmiy doklat teqdim qildi. 

Qahramanmarash uniwérsitétining oqutquchisi doktur alimjan boghda doklatida Uyghurlarning 20-esir tarixida qurghan ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyiti we mezgillerde muhim rol oynighan tarixiy shexsler heqqide melumat berdi.

Doktur alimjan boghda sözide tatar alimi isma'il ghaspirali bashlighan jedidchilik herikiti we bu heriketning "Tilda, ishta we pikirde birlik" dégen teshebbusining 1930-yillarda Uyghur diyarigha chongqur tesir körsetkenlikini, buning netijiside 1933-yili sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghanliqini, shu sewebtin sherqiy türkistan islam jumhuriyiti ishletken ay-yultuzluq kök bayraqning türkiye jumhuriyitining ay-yultuzluq qizil bayriqigha teqlid qilip layihelengenlikini bildürdi. 

Doktor alimjan boghda sherqiy we gherbiy türkistan jughrapiyiliride yétiship chiqqan alimlarni tilgha élip, mundaq dédi: "Gherbiy türkistan we sherqiy türksitanda imam buxari, térmizi, ibin-sina, farabi, sekkaki, mexmud kashigheri, yüsüp xas hajip qatarliq nurghunlighan büyük alimlar we mutepekkurlar yétiship chiqqan. Epsuslinarliqi biz bu jughrapiyeni bek bilip ketmeymiz. Bizni xitaylar tariximizdin, kélip chiqish yiltimizdin uzaqlashturdi, bir-birimizge yatlashtuq. Tariximizni yaxshi bilmigenlikimiz üchün köpligen ortaq ishlarda bir-birimizni chetke qaqtuq, bir-birimizge yat köz bilen mu'amile qilip kelduq. Eslide meyli gherbiy türkistan bolsun yaki sherqiy türkistan bolsun, hemmisi bizlerning ata yurtimizdur." 

Doktor alimjan boghda Uyghur diyarida tarixta qurulghan döletler toghrisida toxtilip, mundaq dédi: "Sherqiy türkistan tarixta honlar, köktürkler we Uyghurlar chong döletlerni qurghan bir jughrapiyedur. Xitay sherqiy türkistanni özning zémini dep dawa qiliwatidu, emma tarixqa qaraydighan bolsaq, hergizmu undaq emes. Qedimi tarix boyiche sherqiy türkistan noh eleyhissalamning oghli yafesning zamandin bashlap türklerning zéminidur. Qiyamet künigiche türklerning bolup qalidu." 

Ziyaritimizni qobul qilghan doktor alimjan bu yighindiki sözide sherqiy türkistan bilen gherbiy türkistanning jughrapiyilik orni we tarixi ehmiyiti toghrisida toxtalghanliqini, her ikki jughrapiyening omumiy türkistanning gewdisini teshkil qilghan tupraqlar ikenlikini bildürdi. 

Yighinda söz qilghan doktor erkin ekrem 1944-yili ghuljada sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushi we uning yiqilishi shu dewrdiki tashqi küchlerning bu jumhuriyetning qurulushidin yiqilishighiche bolghan jeryanda qandaq rol oynighanliqi toghrisida toxtalghan. 

Doktor erkin ekrem sözide eyni dewrde amérika, en'giliye we sabiq sowét ittipaqi qatarliq chong döletlerning sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushidin yiqilishighiche bolghan jeryanda qandaq siyasiy meqset we menpe'etler bilen Uyghur diyarining teqdirige arilashqanliqini pakitliq materiyallar bilen bayan qilghan.

Doktur erkin ekrem doklatida stalinning eyni dewrde sherqiy türkistan mesilisi boyiche éytqan bir qisim sözlidin neqiller keltürüp, sherqiy türkistan jumhuriyitining yiqilishidiki tarixiy arqa körünüshni höjjetlik menbeler bilen yorutup bergen.

Yighinni uyushturghan "Sutuq bughraxan ilim we medeniyet wexpi" konya shöbisining re'isi abdul'ehed udun ependi ziyaritimizni qobul qilip, konyada ötküzülgen yighinning jeryani we ehmiyiti heqqide öz tesiratlirini bayan qildi. U sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirlesh boyiche bu yighinning konyada ötküzülgen tünji qétimliq yighin ikenlikini, yighin jeryanida uniwérsitét oqughuchilirining köplep so'al sorap, yighin keypiyatini yoqiri kötürgenlikini tekitlep ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.