Истанбулда “дуня кишилик һоқуқ күни” мунасивити билән уйғурлар һәққидә йиғин өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2019.12.11
erkin-aliptekin-0turkiye-yighin.jpg Истанбулда “дуня кишилик һоқуқ күни” мунасивити билән өткүзүлгән уйғурлар һәққидики йиғинда әркин алиптекин әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 9-декабир, түркийә.
RFA/Arslan

9-Декабирдики “дуня кишилик һоқуқ күни” дә истанбулдики әйса йүсүп алиптекин вәхпи, истанбул университети һүррийәт вә қанун кулуби, туран тәтқиқатлири җәмийити вә тәк байрақ җәмийити қатарлиқ төт аммиви тәшкилатниң уюштуруши билән истанбулда шәрқий түркистандики уйғур кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә алақидар муһакимә йиғини ечилди.

Истанбул университетиниң йиғин залида ечилған бу муһакимә йиғинға “кишилик һоқуқ уқуми вә хитайда кишилик һоқуқ дәпсәндичликлири” дәп тема қоюлған иди.

Йиғинда адвокат һәсән бәсри пәһливан, шәрқий түркистан вәхписи идарә һәйәт әзаси абдуллаһ оғуз, профессор рагип қутай қараҗа, әркин алиптекин, доктор өмәр қул, профессор салиһ айнурал қатарлиқлар сөз қилди. Улар хитайниң ички вәзийити, уйғурлар, тибәтләр, моңғуллар вә хоңкоңлуқларниң учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичликлири тоғрисида өзлири тәйярлап кәлгән мақалилирини тәқдим қилди.

3 Саәт давам қилған бу йиғинда тәтқиқатчилар уйғурлар тоғрисида муһим темиларни оттуриға қойди. Болупму уйғурлар һазир дуч келиватқан җаза лагерлири, хитайниң уйғурларни йоқ қилиш сиясәтлири, йеңи йипәк йолиниң һәқиқий мәқсити, хитайниң кеңәймичилик сиясити, хитайниң башқа дөләтләргә қәрз бериш арқилиқ уларни қандақ бой сундуруватқанлиқи дәлил-испатлар билән оттуриға қоюлди.

Йиғинда сөз қилған доктор һәсән бәсри паһливан әпәнди, кишилик һоқуқ уқуми тоғрисида тохтилип мундақ деди: “кишилик һоқуқ уқуми әлвәттә пүткүл инсанларниң ортақ қиммәт қариши болуп, бу һоқуқ чоқум қоғдилиши, көзитилиши, назарәт қилиниши керәк. Бүгүнки бу муһакимә йиғинда хитай йүргүзүватқан кишилик һоқуққа қарши сиясәтләрни нәзәргә алғинимизда, хитайниң өз тәвәликидики инсанларниң яшаш һәқ-һоқуқлири, қийин-қистаққа учримаслиқ, пикир-қарашлирини әркин ипадиләш, кишиләрниң миллий мәдәнийити вә диний етиқади билән яшаш дегәнгә охшаш асасий һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқанлиқини көримиз. Хитай бихәтәрлик мәсилисини баһанә қилип, техи җинайәт өткүзмигән, һеч бир җинайити болмиған, кәлгүсидә җинайәт өткүзүши мумкин дәп пәрәз қилинған уйғурларни бастурмақта. Уларға еһтималлиқ җинайәтлирини артип лагерларда тутуп туруватиду. 2-Дуня урушида дуняни номус қилдурған герман натсистлириниң җаза лагерлириға охшаш уйғурлар вәтинидә җаза лагерлири қуруп, ‛қайта тәрбийәләш‚, ‛кәсип өгитиш‚ дегән аталмиш намлар билән уйғурларниң динини, миллийәтликини, вә мәдәнийитини, шундақла пүткүл қиммәт қарашлирини йоқ қилишқа урунуватиду.”

Доктор һәсән бәсри паһливан әпәнди сөзидә уйғурлар учраватқан нөвәттики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликләргә сүкүт қилмайдиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “биз билән дини җәһәттә, миллийәтлик, мәдәнийәт вә ортақ көз-қараш җәһәттә қериндашлиқ мунасивитимиз болған уйғур қериндашлиримизниң хитай даирилири тәрипидин кишилик һоқуқ дәпсәндичиликкә учришиға қарита сүкүт қилишимизниң һеч орни йоқлуқини тәкитләймән.”

Йиғинда хоңкоңда йүз бериватқан вәқәләр вә кишилик һоқуқ мәсилиси тоғрисида тохталған өмәр қул мундақ деди: “биз түркийәдә шәрқий түркистандики һадисиләрни оттуриға қойған вақтимизда бәзи мәсилиләрни атлап өтүп кәткәнликимизни һес қилмақтимиз. Бүгүнки күнгичә болған шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиш җәрянида хитайниму чүшинишкә, тәтқиқ қилишқа, көзитишкә вә яки музакирә қилишқа күчигән болсақ, бүгүнки күндә хитайниң тәһдитлиригә қарши тәдбирлиримизни алалиған болаттуқ. Әпсус, бу пурсәтни қолдин берип қойған болсақму, әмма буниңдин кейин қәтий сәл қаримаслиқимиз керәк.”

Йиғинда шәрқий түркистанниң өтмүши вә бүгүни тоғрисида сөз қилған профессор, доктор салиһ айнурал әпәнди уйғурларниң нөвәттә дуч келиватқан мәсилилири тоғрисида тохтилип, мундақ деди: “мәдәнийәт җәһәттә шәрқий түркистанда илгири уйғур тили вә қазақ тили билән дәрс өтүлидиған мәктәпләр бар иди. Бирақ йеқиндин буян у мәктәпләр бир бирләп тақилишқа башлиди. Охшаш шәкилдә шәрқий түркистанлиқ оқутқучиларниң хитай тили имтиһанға қатнаштурулғанлиқидин хәвәр таптуқ. Хитайчә имтиһандин өтәлмигән шәрқий түркистанлиқ оқутқучилар вәзипилиридин елип ташлинип, орниға хитай өлкилиридин хитай оқутқучилар кәлтүрүлүп орунлаштурмақта. Униңдин башқа диний җәһәттә шәрқий түркистандики көпинчә мәсчитләр җамаәт йоқ ташлинип қалди, нурғун тарихий мәсчитләр чеқилип, пүткүл түрк мәдәнийити вә диний етиқади йоқ қилинмақта. Хитайлар шәрқий түркистанлиқларни хитайлаштуруш үчүн җаза лагериға қамалған аилиләрниң вә яки түрмигә соланған аилиләрниң пәрзәнтлирини йетимханиларға орунлаштуруп, уларни хитай мәдәнийити билән тәрбийәлимәктә. Бу шәкилдә давам қилидиған болса, қисқа бир заман ичидә шәрқий түркистанда уйғурчә сөзләйдиған вә өзини мусулман дәп билидиған кишиләрниң сани азлап кетиду. Һәтта пүтүнләй йоқап кетидиғанлиқи ениқ көрүнүп турупту. Шуниң үчүн бизләр бу бипәрвалиқимизни ташлап, көзимизни ечишимиз керәк”.

Зияритимизни қобул қилған абдуллаһ оғузхан әпәнди бу йиғинда өзиниң хитайниң қәдимки замандин тартип һазирғичә болған мәдәнийити, пәлсәписи, вә кишилик һоқуққа болған позитсийәси тоғрисида тохталғанлиқини билдүрди.

Абдуллаһ оғузхан әпәнди сөзидә йәнә уйғурларниң нөвәттә мисли көрүлмигән дәриҗидә инсаний һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә қилиниватқанлиқини әмәлий пакитлар билән баян қилғанлиқини билдүрди.

Абдуллаһ оғузхан әпәнди хитайниң 400 бәттин артуқ мәхпий һөҗҗәтлириниң ашкара болуши билән һеч кимниң буниңдин кейин хитайдики бу әһвалларни йошуруп қалалмайдиғанлиқини, дуняда яшаватқан өзини мусулман дегән, өзини түрк дегән, өзини инсан дәп атиған һәрқандақ бир кишиниң уйғур диярида йүз бериватқан дәпсәндичиликләргә аваз чиқириши лазимлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.