Istanbulda “Dunya kishilik hoquq küni” munasiwiti bilen Uyghurlar heqqide yighin ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019.12.11
erkin-aliptekin-0turkiye-yighin.jpg Istanbulda “Dunya kishilik hoquq küni” munasiwiti bilen ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki yighinda erkin aliptékin ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 9-dékabir, türkiye.
RFA/Arslan

9-Dékabirdiki “Dunya kishilik hoquq küni” de istanbuldiki eysa yüsüp aliptékin wexpi, istanbul uniwérsitéti hürriyet we qanun kulubi, turan tetqiqatliri jem'iyiti we tek bayraq jem'iyiti qatarliq töt ammiwi teshkilatning uyushturushi bilen istanbulda sherqiy türkistandiki Uyghur kishilik hoquq depsendichiliklirige alaqidar muhakime yighini échildi.

Istanbul uniwérsitétining yighin zalida échilghan bu muhakime yighin'gha “Kishilik hoquq uqumi we xitayda kishilik hoquq depsendichlikliri” dep téma qoyulghan idi.

Yighinda adwokat hesen besri pehliwan, sherqiy türkistan wexpisi idare hey'et ezasi abdullah oghuz, proféssor ragip qutay qaraja, erkin aliptékin, doktor ömer qul, proféssor salih aynural qatarliqlar söz qildi. Ular xitayning ichki weziyiti, Uyghurlar, tibetler, mongghullar we xongkongluqlarning uchrawatqan kishilik hoquq depsendichlikliri toghrisida özliri teyyarlap kelgen maqalilirini teqdim qildi.

3 Sa'et dawam qilghan bu yighinda tetqiqatchilar Uyghurlar toghrisida muhim témilarni otturigha qoydi. Bolupmu Uyghurlar hazir duch kéliwatqan jaza lagérliri, xitayning Uyghurlarni yoq qilish siyasetliri, yéngi yipek yolining heqiqiy meqsiti, xitayning kéngeymichilik siyasiti, xitayning bashqa döletlerge qerz bérish arqiliq ularni qandaq boy sunduruwatqanliqi delil-ispatlar bilen otturigha qoyuldi.

Yighinda söz qilghan doktor hesen besri pahliwan ependi, kishilik hoquq uqumi toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Kishilik hoquq uqumi elwette pütkül insanlarning ortaq qimmet qarishi bolup, bu hoquq choqum qoghdilishi, közitilishi, nazaret qilinishi kérek. Bügünki bu muhakime yighinda xitay yürgüzüwatqan kishilik hoquqqa qarshi siyasetlerni nezerge alghinimizda, xitayning öz tewelikidiki insanlarning yashash heq-hoquqliri, qiyin-qistaqqa uchrimasliq, pikir-qarashlirini erkin ipadilesh, kishilerning milliy medeniyiti we diniy étiqadi bilen yashash dégen'ge oxshash asasiy heq-hoquqlirini depsende qiliwatqanliqini körimiz. Xitay bixeterlik mesilisini bahane qilip, téxi jinayet ötküzmigen, héch bir jinayiti bolmighan, kelgüside jinayet ötküzüshi mumkin dep perez qilin'ghan Uyghurlarni basturmaqta. Ulargha éhtimalliq jinayetlirini artip lagérlarda tutup turuwatidu. 2-Dunya urushida dunyani nomus qildurghan gérman natsistlirining jaza lagérlirigha oxshash Uyghurlar wetinide jaza lagérliri qurup, ‛qayta terbiyelesh‚, ‛kesip ögitish‚ dégen atalmish namlar bilen Uyghurlarning dinini, milliyetlikini, we medeniyitini, shundaqla pütkül qimmet qarashlirini yoq qilishqa urunuwatidu.”

Doktor hesen besri pahliwan ependi sözide Uyghurlar uchrawatqan nöwettiki kishilik hoquq depsendichiliklerge süküt qilmaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Biz bilen dini jehette, milliyetlik, medeniyet we ortaq köz-qarash jehette qérindashliq munasiwitimiz bolghan Uyghur qérindashlirimizning xitay da'iriliri teripidin kishilik hoquq depsendichilikke uchrishigha qarita süküt qilishimizning héch orni yoqluqini tekitleymen.”

Yighinda xongkongda yüz bériwatqan weqeler we kishilik hoquq mesilisi toghrisida toxtalghan ömer qul mundaq dédi: “Biz türkiyede sherqiy türkistandiki hadisilerni otturigha qoyghan waqtimizda bezi mesililerni atlap ötüp ketkenlikimizni hés qilmaqtimiz. Bügünki kün'giche bolghan sherqiy türkistan mesilisini anglitish jeryanida xitaynimu chüshinishke, tetqiq qilishqa, közitishke we yaki muzakire qilishqa küchigen bolsaq, bügünki künde xitayning tehditlirige qarshi tedbirlirimizni alalighan bolattuq. Epsus, bu pursetni qoldin bérip qoyghan bolsaqmu, emma buningdin kéyin qet'iy sel qarimasliqimiz kérek.”

Yighinda sherqiy türkistanning ötmüshi we bügüni toghrisida söz qilghan proféssor, doktor salih aynural ependi Uyghurlarning nöwette duch kéliwatqan mesililiri toghrisida toxtilip, mundaq dédi: “Medeniyet jehette sherqiy türkistanda ilgiri Uyghur tili we qazaq tili bilen ders ötülidighan mektepler bar idi. Biraq yéqindin buyan u mektepler bir birlep taqilishqa bashlidi. Oxshash shekilde sherqiy türkistanliq oqutquchilarning xitay tili imtihan'gha qatnashturulghanliqidin xewer taptuq. Xitayche imtihandin ötelmigen sherqiy türkistanliq oqutquchilar wezipiliridin élip tashlinip, ornigha xitay ölkiliridin xitay oqutquchilar keltürülüp orunlashturmaqta. Uningdin bashqa diniy jehette sherqiy türkistandiki köpinche meschitler jama'et yoq tashlinip qaldi, nurghun tarixiy meschitler chéqilip, pütkül türk medeniyiti we diniy étiqadi yoq qilinmaqta. Xitaylar sherqiy türkistanliqlarni xitaylashturush üchün jaza lagérigha qamalghan a'ililerning we yaki türmige solan'ghan a'ililerning perzentlirini yétimxanilargha orunlashturup, ularni xitay medeniyiti bilen terbiyelimekte. Bu shekilde dawam qilidighan bolsa, qisqa bir zaman ichide sherqiy türkistanda Uyghurche sözleydighan we özini musulman dep bilidighan kishilerning sani azlap kétidu. Hetta pütünley yoqap kétidighanliqi éniq körünüp turuptu. Shuning üchün bizler bu biperwaliqimizni tashlap, közimizni échishimiz kérek”.

Ziyaritimizni qobul qilghan abdullah oghuzxan ependi bu yighinda özining xitayning qedimki zamandin tartip hazirghiche bolghan medeniyiti, pelsepisi, we kishilik hoquqqa bolghan pozitsiyesi toghrisida toxtalghanliqini bildürdi.

Abdullah oghuzxan ependi sözide yene Uyghurlarning nöwette misli körülmigen derijide insaniy heq-hoquqlirining depsende qiliniwatqanliqini emeliy pakitlar bilen bayan qilghanliqini bildürdi.

Abdullah oghuzxan ependi xitayning 400 bettin artuq mexpiy höjjetlirining ashkara bolushi bilen héch kimning buningdin kéyin xitaydiki bu ehwallarni yoshurup qalalmaydighanliqini, dunyada yashawatqan özini musulman dégen, özini türk dégen, özini insan dep atighan herqandaq bir kishining Uyghur diyarida yüz bériwatqan depsendichiliklerge awaz chiqirishi lazimliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.